वृत्त व वृत्ताचे प्रकार मराठी व्याकरण प्रश्न
Question : 1
ज्या पद्यरचनेत यमक, चरण, यति, गण, मात्रा किंवा अक्षरांची संख्या यांचे कोणतेही बंधन नसते ते काव्यरूप कोणते ?
📝 स्पष्टीकरण : ◾ मुक्तछंद : ज्या पद्यरचनेत यमक, चरण, यति, गण, मात्रा किंवा अक्षरांची संख्या यांचे कोणतेही बंधन नसते, त्या काव्यरूपाला 'मुक्तछंद' असे म्हणतात
मुक्तछंदाची मुख्य वैशिष्ट्ये
1. बंधनांचा अभाव : यात पारंपारिक छंद किंवा वृत्तांचे नियम (जसे की ठराविक अक्षरे किंवा मात्रा असणे) पाळले जात नाहीत.
2. लय आणि नाद : जरी यात यमक किंवा अक्षरांची संख्या निश्चित नसली, तरी कवितेच्या मांडणीत आणि विचारांमध्ये एक अंतर्गत नैसर्गिक लय असते.
3. भावनेचे स्वातंत्र्य : कवीला आपल्या भावना कोणत्याही तांत्रिक बंधनांशिवाय, मोकळेपणाने मांडता येतात.
मराठी साहित्यात कवी अनिल (आत्माराम रावजी देशपांडे) यांना 'मुक्तछंदाचे प्रवर्तक' मानले जाते
मुक्तछंदाची मुख्य वैशिष्ट्ये
1. बंधनांचा अभाव : यात पारंपारिक छंद किंवा वृत्तांचे नियम (जसे की ठराविक अक्षरे किंवा मात्रा असणे) पाळले जात नाहीत.
2. लय आणि नाद : जरी यात यमक किंवा अक्षरांची संख्या निश्चित नसली, तरी कवितेच्या मांडणीत आणि विचारांमध्ये एक अंतर्गत नैसर्गिक लय असते.
3. भावनेचे स्वातंत्र्य : कवीला आपल्या भावना कोणत्याही तांत्रिक बंधनांशिवाय, मोकळेपणाने मांडता येतात.
मराठी साहित्यात कवी अनिल (आत्माराम रावजी देशपांडे) यांना 'मुक्तछंदाचे प्रवर्तक' मानले जाते
Question : 2
ज्या वृत्तात अक्षरांची संख्या व त्यांचे लघु-गुरू स्थान निश्चित असते,त्यास ------------------ म्हणतात
Question : 3
वृत्त किंवा छंद म्हणजे काय
📝 स्पष्टीकरण : ◾ वृत्त किंवा छंद - पद्य किंवा कविता रचताना ती ऐकायला गोड वाटावी, तिला एक सुंदर चाल लाभावी आणि तिला विशिष्ट लय मिळावी यासाठी अक्षरांची जी विशिष्ट मांडणी केली जाते, त्याला 'वृत्त' किंवा 'छंद' असे म्हणतात.
सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, "कवितेला शिस्तबद्ध आणि लयबद्ध बनवणारा आकृतीबंध (किंवा नियम) म्हणजे वृत्त."
कवितेची रचना करताना कवी शब्दांवर किंवा अक्षरांवर काही बंधने घालतो. यामुळेच कवितेचे वाचन करताना कुठे थांबावे (यति), कुठे भर द्यावा, हे ठरते.
वृत्त आणि छंद यातील मुख्य प्रकार
मराठी व्याकरण आणि काव्यशास्त्रामध्ये प्रामुख्याने याचे तीन प्रकार पडतात 👉 :
1. अक्षरगणवृत्त - या रचनेत प्रत्येक ओळीतील (चरणातील) अक्षरांची संख्या सारखीच असते. एवढेच नाही तर त्या अक्षरांचा 'लघु-गुरू' क्रमही निश्चित असतो.
उदाहरणे : भुजंगप्रयात, मंदाक्रांता, शिखरिणी, वसंततिलका.
2. मात्रावृत्त -
या प्रकारात अक्षरांच्या संख्येपेक्षा त्या चरणातील मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते. लघु अक्षराला '1' मात्रा आणि गुरू अक्षराला '2' मात्रा मानून प्रत्येक ओळीत ठराविक मात्रा आणल्या जातात.
उदाहरणे : पादाकुलक, दिंडी, आर्या.
3. छंद वृत्त - यात अक्षरांची संख्या साधारणपणे सारखी असते, परंतु 'लघु-गुरू' क्रमाचे कोणतेही कठोर बंधन नसते. मराठीतील प्राचीन संतांचे वाङ्मय या प्रकारात मोडते.
उदाहरणे : ओवी आणि अभंग.
वृत्ताचे प्रमुख घटक (पारिभाषिक शब्द)
चरण (कडवे/ओळ) :कवितेच्या एका ओळीला 'चरण' किंवा 'पाद' म्हणतात.
यति :कविता वाचताना किंवा म्हणताना आपण जिथे नकळत थोडा वेळ थांबतो, त्या थांबण्याच्या जागेला 'यति' म्हणतात.
लघु-गुरू क्रम : ज्या अक्षरांचा उच्चार आखूड होतो (उदा. अ, इ, उ) त्यांना 'लघु' (⌣) म्हणतात आणि ज्यांचा उच्चार दीर्घ होतो (उदा. आ, ई, ऊ किंवा जोडाक्षरे) त्यांना 'गुरू' (_) म्हणतात.
गण : अक्षरगणवृत्तात तीन अक्षरांचा मिळून एक गट तयार केला जातो, त्याला 'गण' म्हणतात.
उदाहरणे : यगण, रगण, तगण, जगण, भगण, नगण, मगण
सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, "कवितेला शिस्तबद्ध आणि लयबद्ध बनवणारा आकृतीबंध (किंवा नियम) म्हणजे वृत्त."
कवितेची रचना करताना कवी शब्दांवर किंवा अक्षरांवर काही बंधने घालतो. यामुळेच कवितेचे वाचन करताना कुठे थांबावे (यति), कुठे भर द्यावा, हे ठरते.
वृत्त आणि छंद यातील मुख्य प्रकार
मराठी व्याकरण आणि काव्यशास्त्रामध्ये प्रामुख्याने याचे तीन प्रकार पडतात 👉 :
1. अक्षरगणवृत्त - या रचनेत प्रत्येक ओळीतील (चरणातील) अक्षरांची संख्या सारखीच असते. एवढेच नाही तर त्या अक्षरांचा 'लघु-गुरू' क्रमही निश्चित असतो.
उदाहरणे : भुजंगप्रयात, मंदाक्रांता, शिखरिणी, वसंततिलका.
2. मात्रावृत्त -
या प्रकारात अक्षरांच्या संख्येपेक्षा त्या चरणातील मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते. लघु अक्षराला '1' मात्रा आणि गुरू अक्षराला '2' मात्रा मानून प्रत्येक ओळीत ठराविक मात्रा आणल्या जातात.
उदाहरणे : पादाकुलक, दिंडी, आर्या.
3. छंद वृत्त - यात अक्षरांची संख्या साधारणपणे सारखी असते, परंतु 'लघु-गुरू' क्रमाचे कोणतेही कठोर बंधन नसते. मराठीतील प्राचीन संतांचे वाङ्मय या प्रकारात मोडते.
उदाहरणे : ओवी आणि अभंग.
वृत्ताचे प्रमुख घटक (पारिभाषिक शब्द)
चरण (कडवे/ओळ) :कवितेच्या एका ओळीला 'चरण' किंवा 'पाद' म्हणतात.
यति :कविता वाचताना किंवा म्हणताना आपण जिथे नकळत थोडा वेळ थांबतो, त्या थांबण्याच्या जागेला 'यति' म्हणतात.
लघु-गुरू क्रम : ज्या अक्षरांचा उच्चार आखूड होतो (उदा. अ, इ, उ) त्यांना 'लघु' (⌣) म्हणतात आणि ज्यांचा उच्चार दीर्घ होतो (उदा. आ, ई, ऊ किंवा जोडाक्षरे) त्यांना 'गुरू' (_) म्हणतात.
गण : अक्षरगणवृत्तात तीन अक्षरांचा मिळून एक गट तयार केला जातो, त्याला 'गण' म्हणतात.
उदाहरणे : यगण, रगण, तगण, जगण, भगण, नगण, मगण
Question : 4
पुढील गण कोणत्या वृत्ताचे आहेत ? म-स-ज-स-त-त-ग
Question : 5
वृत्त ओळखा ? ' मेघांनी हे गगन भरता गाढ आषाढमासी, होई पर्युत्सुक विकल तो कांत एकांतवासी तन्निः उवास श्रवुन रिझवी कोणत्याच्या जीवासी '
Question : 6
पद्यात जी विशिष्ट शब्दरचना असते तिला काय म्हणतात ?
Question : 7
वसंततिलका वृत्तात यती कितव्या अक्षरांवर येते
Question : 8
वृत्ताच्या चरणात विशिष्ट ठिकाणी थांबण्याची जागा म्हणजे -------------
Question : 9
'न न म य य' हे कोणत्या वृत्ताचे गण-सूत्र आहे, ज्यात एकूण 15 अक्षरे असतात ?
Question : 10
ज्या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात चार य गण (य य य य) येतात आणि एकूण 12 अक्षरे असतात, ते अक्षरगणवृत्त कोणते ?
Question : 11
उत्ताल येथें, तरुची वसंत-तिलका शोभे गमे या वना - या ओळीतील अक्षरगणवृत्ताचे नाव काय आहे ?
Question : 12
ज्या वृत्तात एकूण १९ अक्षरे असतात आणि गणक्रम ' म स ज स त त ग ' असतो - ते वृत्त कोणते ?
Question : 13
ज्या वृत्तात अक्षरांच्या संख्येपेक्षा मात्रांची संख्या निश्चित केलेली असते, त्यास कोणते वृत्त म्हणतात ?
Question : 14
मात्रावृत्तातील 'गण' हे साधारणपणे किती मात्रांचे असतात ?
Question : 15
आर्या वृत्ताच्या पहिल्या चरणात किती मात्रा असतात ?
Question : 16
आर्या वृत्ताच्या दुसऱ्या चरणात किती मात्रा असतात ?
Question : 17
साकी वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण किती मात्रा असतात, आणि यति कोठे असतो ?
Question : 18
दिंडी वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण किती मात्रा असतात ?
Question : 19
एखाद्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जो कालावधी (वेळ) लागतो, त्यास काय म्हणतात ?
Question : 20
ऱ्हस्व अक्षराची किती मात्रा मानतात ?
Question : 21
दीर्घ अक्षराच्या किती मात्रा मानतात ?
Question : 22
वृत्तशास्त्रात ऱ्हस्व अक्षरांना कोणते नाव दिले आहे ?
Question : 23
वृत्तशास्त्रात दीर्घ अक्षरांना काय म्हणतात ?
Question : 24
लघु अक्षर कोणत्या चिन्हाने दाखवतात ?
Question : 25
गुरू अक्षर कोणत्या चिन्हाने दर्शवितात ?
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0
मराठी व्याकरण सराव पेपर सोडवण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा
✉️ महत्त्वाची सूचना : जर तुम्हाला या प्रश्नसंचामध्ये काही त्रुटी आढळल्या असतील किंवा एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर चुकीचे दिले आहे, असे वाटत असल्यास, आम्हाला चुकीच्या प्रश्न क्रमांकासह योग्य उत्तर कमेंट करा
🌐 दररोज नवनवीन प्रश्नसंच सोडविण्यासाठी MPSC Battle या संकेतस्थळाला दररोज आवश्य भेट द्या