शब्दयोगी अव्यय मराठी व्याकरण प्रश्न
Question : 1
खालील वाक्य काळजीपूर्वक वाचून योग्य पर्याय निवडा ?
1. शब्दयोगी अव्यय सामान्यतः नामांना जोडून येत नाहीत
2. शब्दयोगी अव्यय क्रियापदे आणि क्रियाविशेषण यांना केव्हा-केव्हा जोडून येतात
1. शब्दयोगी अव्यय सामान्यतः नामांना जोडून येत नाहीत
2. शब्दयोगी अव्यय क्रियापदे आणि क्रियाविशेषण यांना केव्हा-केव्हा जोडून येतात
दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास फक्त विधान 2 अगदी योग्य आहे, तर विधान 1 चुकीचे आहे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम) :
◾ विधान 1 (अयोग्य) : शब्दयोगी अव्यये ही सामान्यतः नामांना किंवा सर्वनामांना जोडूनच येतात आणि ज्या शब्दाला ती जोडली जातात त्याचे सामान्यरूप होते. त्यामुळे 'जोडून येत नाहीत' हे विधान चुकीचे आहे
उदा. घरासमोर (घर या नामाला जोडून), तिच्यासाठी (ती या सर्वनामाला जोडून)
◾ विधान 2 (योग्य) : शब्दयोगी अव्यये जरी मुख्यत्वे नामांना जोडली जात असली, तरी ती केव्हा-केव्हा क्रियापदे (धातूसाधिते) आणि क्रियाविशेषणे यांना सुद्धा जोडून येतात
उदा. क्रियापदाला जोडून : बोलण्यापेक्षा, जाण्यापूर्वी
उदा. क्रियाविशेषणाला जोडून : वरून, कालपर्यंत, पुढेमागे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम) :
◾ विधान 1 (अयोग्य) : शब्दयोगी अव्यये ही सामान्यतः नामांना किंवा सर्वनामांना जोडूनच येतात आणि ज्या शब्दाला ती जोडली जातात त्याचे सामान्यरूप होते. त्यामुळे 'जोडून येत नाहीत' हे विधान चुकीचे आहे
उदा. घरासमोर (घर या नामाला जोडून), तिच्यासाठी (ती या सर्वनामाला जोडून)
◾ विधान 2 (योग्य) : शब्दयोगी अव्यये जरी मुख्यत्वे नामांना जोडली जात असली, तरी ती केव्हा-केव्हा क्रियापदे (धातूसाधिते) आणि क्रियाविशेषणे यांना सुद्धा जोडून येतात
उदा. क्रियापदाला जोडून : बोलण्यापेक्षा, जाण्यापूर्वी
उदा. क्रियाविशेषणाला जोडून : वरून, कालपर्यंत, पुढेमागे
Question : 2
' वर ' या नामाची शब्दजात बदलून शब्दयोगी परिवर्तन असे होईल - अचूक उदाहरण ओळखा ?
दिलेल्या पर्यायांपैकी 'वर' या नामाचे शब्दयोगी अव्ययात रूपांतर झालेले अचूक उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे :
पर्याय 2 : पक्षी झाडावर बसतो
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (शब्दजातींमधील बदल) :
◾ पर्याय 2 (अचूक उत्तर - शब्दयोगी अव्यय) : "पक्षी झाडावर बसतो" या वाक्यात 'वर' हा शब्द 'झाड' या नामाला जोडून आला आहे आणि त्याने त्या नामाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध जोडला आहे. जेव्हा एखादा अव्यय नामाला जोडून येतो, तेव्हा त्याला 'शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात.
◾ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (परीक्षा दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे) :
1. "दशरथाने कैकयीला दोन वर दिले" - येथे 'वर' हा शब्द नाम (Noun) म्हणून आला आहे (वर म्हणजे आशीर्वाद).
3. "तू त्या राजपुत्राला वर" - येथे 'वर' हा शब्द वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारे क्रियापद (Verb) म्हणून आला आहे (वरणे म्हणजे लग्न करणे).
4. "वरपिता मुलाच्या लग्नात तोऱ्यात वावरत होता" - येथे 'वर' हा शब्द 'पिता' या नामाबद्दल विशेष माहिती सांगत असल्याने तो विशेषण (Adjective) म्हणून आला आहे
पर्याय 2 : पक्षी झाडावर बसतो
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (शब्दजातींमधील बदल) :
◾ पर्याय 2 (अचूक उत्तर - शब्दयोगी अव्यय) : "पक्षी झाडावर बसतो" या वाक्यात 'वर' हा शब्द 'झाड' या नामाला जोडून आला आहे आणि त्याने त्या नामाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध जोडला आहे. जेव्हा एखादा अव्यय नामाला जोडून येतो, तेव्हा त्याला 'शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात.
◾ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (परीक्षा दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे) :
1. "दशरथाने कैकयीला दोन वर दिले" - येथे 'वर' हा शब्द नाम (Noun) म्हणून आला आहे (वर म्हणजे आशीर्वाद).
3. "तू त्या राजपुत्राला वर" - येथे 'वर' हा शब्द वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारे क्रियापद (Verb) म्हणून आला आहे (वरणे म्हणजे लग्न करणे).
4. "वरपिता मुलाच्या लग्नात तोऱ्यात वावरत होता" - येथे 'वर' हा शब्द 'पिता' या नामाबद्दल विशेष माहिती सांगत असल्याने तो विशेषण (Adjective) म्हणून आला आहे
Question : 3
खालील वाक्यात योग्य शब्दयोगी अव्ययाचा उपयोग करा
डोळ्यांनी ---------------- पाहून देव दिसत नाही अंत:चक्षूनी पहावा लागतो
डोळ्यांनी ---------------- पाहून देव दिसत नाही अंत:चक्षूनी पहावा लागतो
Question : 4
नंतर , आधी , पुढे , पुर्वी - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत ?
Question : 5
मला तुझ्या सारखे पुस्तक हवे आहे - या वाक्यात 'सारखे' हे शब्दयोगी अव्यय कोणत्या संबंधाचा बोध करते ?
"मला तुझ्या सारखे पुस्तक हवे आहे" या वाक्यात 'सारखे' हे शब्दयोगी अव्यय तुलना / सादृश्यवाचक (साम्यवाचक) संबंधाचा बोध करते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ सादृश्य / तुलना वाचक शब्दयोगी अव्यय : ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे दोन घटकांमध्ये सारखेपणा, साम्य किंवा तुलना दर्शवली जाते, त्यांना सादृश्यवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत सादृश्यवाचक संबंध ओळखण्यासाठी वाक्यात सारखे, सारखा, प्रमाणे, सम, समान, सदृश, जेवी, तुल्य यांसारखे शब्दयोगी अव्यये वापरली जातात.
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात 'पुस्तक' या नामाची तुलना किंवा साम्य दुसऱ्या पुस्तकाशी करण्यासाठी 'तुझ्या' या सर्वनामाला 'सारखे' हा शब्द जोडून आला आहे. म्हणजेच इथे सादृश्य (सारखेपणा) दाखवला आहे
त्यामुळे स्पर्धा परीक्षेच्या पर्यायांमध्ये "तुलना वाचक" , "सादृश्यवाचक" किंवा "साम्यवाचक" शब्दयोगी अव्यय असणारा पर्याय निवडावा
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ सादृश्य / तुलना वाचक शब्दयोगी अव्यय : ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे दोन घटकांमध्ये सारखेपणा, साम्य किंवा तुलना दर्शवली जाते, त्यांना सादृश्यवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत सादृश्यवाचक संबंध ओळखण्यासाठी वाक्यात सारखे, सारखा, प्रमाणे, सम, समान, सदृश, जेवी, तुल्य यांसारखे शब्दयोगी अव्यये वापरली जातात.
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात 'पुस्तक' या नामाची तुलना किंवा साम्य दुसऱ्या पुस्तकाशी करण्यासाठी 'तुझ्या' या सर्वनामाला 'सारखे' हा शब्द जोडून आला आहे. म्हणजेच इथे सादृश्य (सारखेपणा) दाखवला आहे
त्यामुळे स्पर्धा परीक्षेच्या पर्यायांमध्ये "तुलना वाचक" , "सादृश्यवाचक" किंवा "साम्यवाचक" शब्दयोगी अव्यय असणारा पर्याय निवडावा
Question : 6
विरुद्ध, उलट, ऐवजी, खेरीज, वीण - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 7
क्रियाविशेषण अव्यय व शब्दयोगी अव्यय म्हणून दोन्ही प्रकारे वापरता येणारा शब्द कोणता ?
दिलेल्या पर्यायांपैकी क्रियाविशेषण अव्यय व शब्दयोगी अव्यय अशा दोन्ही प्रकारे वापरता येणारा अचूक शब्द : पर्याय 2 : मागे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम व उदाहरणे) :
◾ मुख्य नियम : काही स्थलवाचक किंवा कालवाचक शब्द जेव्हा वाक्यात स्वतंत्रपणे येतात आणि क्रियेबद्दल विशेष माहिती सांगतात, तेव्हा ते 'क्रियाविशेषण अव्यय' असतात. परंतु, तेच शब्द जेव्हा नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येतात, तेव्हा ते 'शब्दयोगी अव्यय' बनतात
◾ 'मागे' या शब्दाचा दोन्ही प्रकारचा वापर समजून घेऊया :
1. क्रियाविशेषण अव्यय म्हणून (स्वतंत्र वापर) : "तो खूप मागे राहिला." (येथे 'मागे' हा शब्द स्वतंत्रपणे आला असून राहण्याच्या ठिकाणाचा बोध करतो)
2. शब्दयोगी अव्यय म्हणून (जोडून वापर) : "शाळेमागे मोठे मैदान आहे." (येथे 'मागे' हा शब्द 'शाळा' या नामाला जोडून आला आहे आणि त्याचे सामान्यरूप 'शाळे' झाले आहे).
◾ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (केवळ शब्दयोगी अव्यये) :
- पेक्षा, साठी, करिता हे शब्द स्वतंत्रपणे क्रियाविशेषण म्हणून वापरले जात नाहीत; ते नेहमी नामाला किंवा सर्वनामाला जोडूनच येतात (उदा. तुझ्यापेक्षा, देवासाठी, देशाकरिता). त्यामुळे हे केवळ शुद्ध / व्यतिरेकवाचक / हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यये आहेत.
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम व उदाहरणे) :
◾ मुख्य नियम : काही स्थलवाचक किंवा कालवाचक शब्द जेव्हा वाक्यात स्वतंत्रपणे येतात आणि क्रियेबद्दल विशेष माहिती सांगतात, तेव्हा ते 'क्रियाविशेषण अव्यय' असतात. परंतु, तेच शब्द जेव्हा नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येतात, तेव्हा ते 'शब्दयोगी अव्यय' बनतात
◾ 'मागे' या शब्दाचा दोन्ही प्रकारचा वापर समजून घेऊया :
1. क्रियाविशेषण अव्यय म्हणून (स्वतंत्र वापर) : "तो खूप मागे राहिला." (येथे 'मागे' हा शब्द स्वतंत्रपणे आला असून राहण्याच्या ठिकाणाचा बोध करतो)
2. शब्दयोगी अव्यय म्हणून (जोडून वापर) : "शाळेमागे मोठे मैदान आहे." (येथे 'मागे' हा शब्द 'शाळा' या नामाला जोडून आला आहे आणि त्याचे सामान्यरूप 'शाळे' झाले आहे).
◾ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (केवळ शब्दयोगी अव्यये) :
- पेक्षा, साठी, करिता हे शब्द स्वतंत्रपणे क्रियाविशेषण म्हणून वापरले जात नाहीत; ते नेहमी नामाला किंवा सर्वनामाला जोडूनच येतात (उदा. तुझ्यापेक्षा, देवासाठी, देशाकरिता). त्यामुळे हे केवळ शुद्ध / व्यतिरेकवाचक / हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यये आहेत.
Question : 8
पासून , पर्यंत , मधून , खालून - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 9
आई मुलांसह बाजारात गेली - या वाक्यातील 'सह' हे अव्यय कोणत्या प्रकारात मोडते ?
"आई मुलांसह बाजारात गेली" या वाक्यातील 'सह' हे अव्यय सहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय या प्रकारात मोडते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ सहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय : जे शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येऊन 'सोबत' किंवा 'एकत्र असण्याचा' भाव व्यक्त करते, त्याला सहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत सहचर्यवाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला सह, संगे, सकट, सहित, सवे, बरोबर, सोबत, संगती यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
◾ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात 'सह' हा शब्द 'मुलगा' या नामाच्या अनेकवचनी सामान्यरूपाला (मुलां) जोडून आला आहे. आई बाजारात एकटी गेली नसून मुलांच्या सोबत / संगतीने गेली आहे, असा बोध 'सह' या अव्ययामुळे होतो
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ सहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय : जे शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येऊन 'सोबत' किंवा 'एकत्र असण्याचा' भाव व्यक्त करते, त्याला सहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत सहचर्यवाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला सह, संगे, सकट, सहित, सवे, बरोबर, सोबत, संगती यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
◾ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात 'सह' हा शब्द 'मुलगा' या नामाच्या अनेकवचनी सामान्यरूपाला (मुलां) जोडून आला आहे. आई बाजारात एकटी गेली नसून मुलांच्या सोबत / संगतीने गेली आहे, असा बोध 'सह' या अव्ययामुळे होतो
Question : 10
भर, पर्यंत, मात्र, सुमार - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 11
पुढीलपैकी कोणते अव्यय शुद्ध शब्दयोगी अव्यय आहे,जे क्रियाविशेषण अव्यय म्हणून वापरले जात नाही ?
Question : 12
आत , बाहेर , अलिकडे , पलिकडे - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 13
पाऊस पडल्या मुळे शेतकरी आनंदित झाले - या वाक्यातील शब्दयोगी अव्यय कोणत्या संबंधाचा बोध करते ?
"पाऊस पडल्यामुळे शेतकरी आनंदित झाले" या वाक्यातील 'मुळे' हे शब्दयोगी अव्यय कारणवाचक शब्दयोगी अव्यय संबंधाचा बोध करते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ कारणवाचक कार्य : ज्या शब्दयोगी अव्ययामुळे क्रियेचे कारण, हेतू किंवा निमित्त दर्शवले जाते, त्याला कारणवाचक किंवा हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत हा संबंध ओळखण्यासाठी शब्दाला मुळे, करून, कडून, स्तव, कारणे, करिता, साठी, निमित्त यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात शेतकरी आनंदित होण्यामागे कोणते कारण घडले ? तर 'पाऊस पडणे' हे कारण घडले. 'पडल्या' या धातूसाधिताला 'मुळे' हा शब्द जोडून आल्यामुळे तो येथे आनंदाचे 'कारण' (किंवा निमित्त) दर्शवतो
▪️ विभक्तीप्रतिरूपक कार्य : 'मुळे' हे अव्यय वाक्यात तृतीया विभक्तीचे (ने, ए, शी - कारकार्थ : करण म्हणजेच साधन/कारण) कार्य करते, म्हणून याला तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यय असेही म्हणतात
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ कारणवाचक कार्य : ज्या शब्दयोगी अव्ययामुळे क्रियेचे कारण, हेतू किंवा निमित्त दर्शवले जाते, त्याला कारणवाचक किंवा हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत हा संबंध ओळखण्यासाठी शब्दाला मुळे, करून, कडून, स्तव, कारणे, करिता, साठी, निमित्त यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात शेतकरी आनंदित होण्यामागे कोणते कारण घडले ? तर 'पाऊस पडणे' हे कारण घडले. 'पडल्या' या धातूसाधिताला 'मुळे' हा शब्द जोडून आल्यामुळे तो येथे आनंदाचे 'कारण' (किंवा निमित्त) दर्शवतो
▪️ विभक्तीप्रतिरूपक कार्य : 'मुळे' हे अव्यय वाक्यात तृतीया विभक्तीचे (ने, ए, शी - कारकार्थ : करण म्हणजेच साधन/कारण) कार्य करते, म्हणून याला तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यय असेही म्हणतात
Question : 14
तो माझ्या नंतर आला - या वाक्यातील 'नंतर' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयोगी अव्यय आहे ?
Question : 15
मुळे , करवी , द्वारा , कडून , हाती - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
मुळे, करवी, द्वारा, कडून, हाती ही प्रामुख्याने 'करणवाचक शब्दयोगी अव्यये' आहेत. तसेच विभक्तीच्या दृष्टिकोनातून ही 'तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये' म्हणून ओळखली जातात.
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ 1. करणवाचक (साधनवाचक) कार्य : व्याकरणात 'करण' म्हणजे क्रिया करण्याचे साधन किंवा माध्यम. ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे वाक्यातील क्रिया कोणत्या साधनाने किंवा कोणामार्फत झाली याचा बोध होतो, त्यांना करणवाचक शब्दयोगी अव्यये म्हणतात
▪️ उदा. "पत्राद्वारा निरोप कळाला." (येथे पत्र हे निरोप कळण्याचे साधन/माध्यम आहे).
◾ 2. तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये : मराठी व्याकरणात तृतीया विभक्तीचा मुख्य कारकार्थ 'करण' (साधन) असा आहे. ही सर्व अव्यये वाक्यात तृतीया विभक्तीच्या प्रत्ययांचे (ने, ए, शी) कार्य करतात, म्हणून स्पर्धा परीक्षेत यांना विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये म्हणतात.
▪️ उदा. "रामाकडून (रामाने) रावण मारला गेला."
▪️ शब्दशः अर्थानुसार उपप्रकार :
- मुळे, करवी, द्वारा, हाती : शुद्ध करणवाचक (क्रिया घडण्याचे माध्यम).
- कडून : करणवाचक, पण याचा उपयोग प्रयोग शिकताना 'कर्मकर्तरी प्रयोगात' (नवीन कर्मणी) कर्त्याला जोडण्यासाठी प्रामुख्याने केला जातो
🔈पर्यायांमध्ये मुख्यत्वे "करणवाचक शब्दयोगी अव्यये" किंवा "तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये" हे पर्याय दिले जातात, त्यापैकी उपलब्ध असलेला योग्य पर्याय निवडावा
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ 1. करणवाचक (साधनवाचक) कार्य : व्याकरणात 'करण' म्हणजे क्रिया करण्याचे साधन किंवा माध्यम. ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे वाक्यातील क्रिया कोणत्या साधनाने किंवा कोणामार्फत झाली याचा बोध होतो, त्यांना करणवाचक शब्दयोगी अव्यये म्हणतात
▪️ उदा. "पत्राद्वारा निरोप कळाला." (येथे पत्र हे निरोप कळण्याचे साधन/माध्यम आहे).
◾ 2. तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये : मराठी व्याकरणात तृतीया विभक्तीचा मुख्य कारकार्थ 'करण' (साधन) असा आहे. ही सर्व अव्यये वाक्यात तृतीया विभक्तीच्या प्रत्ययांचे (ने, ए, शी) कार्य करतात, म्हणून स्पर्धा परीक्षेत यांना विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये म्हणतात.
▪️ उदा. "रामाकडून (रामाने) रावण मारला गेला."
▪️ शब्दशः अर्थानुसार उपप्रकार :
- मुळे, करवी, द्वारा, हाती : शुद्ध करणवाचक (क्रिया घडण्याचे माध्यम).
- कडून : करणवाचक, पण याचा उपयोग प्रयोग शिकताना 'कर्मकर्तरी प्रयोगात' (नवीन कर्मणी) कर्त्याला जोडण्यासाठी प्रामुख्याने केला जातो
🔈पर्यायांमध्ये मुख्यत्वे "करणवाचक शब्दयोगी अव्यये" किंवा "तृतीया विभक्तीप्रतिरूपक अव्यये" हे पर्याय दिले जातात, त्यापैकी उपलब्ध असलेला योग्य पर्याय निवडावा
Question : 16
तुझ्या हून माझा आवाज चांगला आहे - या वाक्यात 'हून' हे कोणते शब्दयोगी अव्यय आहे ?
Question : 17
देवांकरिता पूजा केली - येथे 'करिता' या शब्दातून कोणता अर्थ व्यक्त होतो ?
"देवांकरिता पूजा केली" या वाक्यातील 'करिता' या शब्दयोगी अव्ययातून प्रामुख्याने 'हेतू' किंवा 'उद्देश' (हेतूवाचक / उद्देशवाचक) अर्थ व्यक्त होतो. तसेच विभक्तीच्या दृष्टिकोनातून हा 'चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक' अर्थ आहे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ हेतूवाचक / उद्देशवाचक कार्य : ज्या शब्दयोगी अव्ययामुळे वाक्यातील क्रिया कोणत्या हेतूने किंवा कोणासाठी केली गेली याचा बोध होतो, त्याला हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. येथे पूजा करण्याचा हेतू किंवा उद्देश 'देव' हा आहे.
▪️ उदाहरणार्थ : परीक्षेत हेतू किंवा उद्देश ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला करिता, साठी, कारणे, प्रित्यर्थ, निमित्त, अर्थी, स्तव यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात
▪️ चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक कार्य : मराठी व्याकरणात चतुर्थी विभक्तीचा एक मुख्य कारकार्थ 'संप्रदान' (दान किंवा उद्देश) असा आहे. 'देवांकरिता' म्हणजेच 'देवांना' किंवा 'देवासाठी'. हे अव्यय वाक्यात चतुर्थी विभक्तीच्या प्रत्ययाचे कार्य करत असल्याने याला चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक अव्यय असेही म्हणतात.
पर्यायांमध्ये प्रामुख्याने "हेतूवाचक", "उद्देशवाचक" किंवा "चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक" यांपैकी जो पर्याय उपलब्ध असेल, तो अचूक निवडावा
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ हेतूवाचक / उद्देशवाचक कार्य : ज्या शब्दयोगी अव्ययामुळे वाक्यातील क्रिया कोणत्या हेतूने किंवा कोणासाठी केली गेली याचा बोध होतो, त्याला हेतूवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. येथे पूजा करण्याचा हेतू किंवा उद्देश 'देव' हा आहे.
▪️ उदाहरणार्थ : परीक्षेत हेतू किंवा उद्देश ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला करिता, साठी, कारणे, प्रित्यर्थ, निमित्त, अर्थी, स्तव यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात
▪️ चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक कार्य : मराठी व्याकरणात चतुर्थी विभक्तीचा एक मुख्य कारकार्थ 'संप्रदान' (दान किंवा उद्देश) असा आहे. 'देवांकरिता' म्हणजेच 'देवांना' किंवा 'देवासाठी'. हे अव्यय वाक्यात चतुर्थी विभक्तीच्या प्रत्ययाचे कार्य करत असल्याने याला चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक अव्यय असेही म्हणतात.
पर्यायांमध्ये प्रामुख्याने "हेतूवाचक", "उद्देशवाचक" किंवा "चतुर्थी विभक्तीप्रतिरूपक" यांपैकी जो पर्याय उपलब्ध असेल, तो अचूक निवडावा
Question : 18
करिता , निमित्त , स्तव , प्रीत्यर्थ , अर्थी - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 19
शब्दयोगी अव्यय हे कोणत्या शब्दाचे कार्य करतात ?
Question : 20
मी शाळेपासून दूर आहे - या वाक्यात 'पासून' हे कोणते शब्दयोगी अव्यय दर्शवते ?
"मी शाळेपासून दूर आहे" या वाक्यात 'पासून' हे स्थल / अंतर दर्शवणारे शब्दयोगी अव्यय आहे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ स्थलवाचक (अंतरदर्शक) कार्य : या वाक्यात 'शाळेपासून दूर' या रचनेतून 'शाळा' या विशिष्ट ठिकाणाचा (स्थळाचा) आणि तिथून असलेल्या अंतराचा बोध होतो. जेव्हा एखादे शब्दयोगी अव्यय ठिकाण किंवा अंतर दाखवण्यासाठी वापरले जाते, तेव्हा ते स्थलवाचक अव्यय ठरते.
• 'पासून' या अव्ययाचे इतर प्रकारांतील कार्य (फरक समजून घ्या) :
- कालवाचक : "मी सकाळपासून अभ्यास करत आहे." (येथे 'पासून' वेळेचा/काळाचा बोध करतो).
- तुलनावाचक : "श्यामपासून राम हुशार आहे." (येथे 'पासून' दोन व्यक्तींमधील तुलना करतो).
◾ प्रस्तुत वाक्यात 'शाळा' हे स्थळ असून 'दूर' हा शब्द अंतराचा स्पष्ट बोध करून देतो, त्यामुळे येथे हे अव्यय केवळ स्थल/अंतर याच प्रकारात मोडते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ स्थलवाचक (अंतरदर्शक) कार्य : या वाक्यात 'शाळेपासून दूर' या रचनेतून 'शाळा' या विशिष्ट ठिकाणाचा (स्थळाचा) आणि तिथून असलेल्या अंतराचा बोध होतो. जेव्हा एखादे शब्दयोगी अव्यय ठिकाण किंवा अंतर दाखवण्यासाठी वापरले जाते, तेव्हा ते स्थलवाचक अव्यय ठरते.
• 'पासून' या अव्ययाचे इतर प्रकारांतील कार्य (फरक समजून घ्या) :
- कालवाचक : "मी सकाळपासून अभ्यास करत आहे." (येथे 'पासून' वेळेचा/काळाचा बोध करतो).
- तुलनावाचक : "श्यामपासून राम हुशार आहे." (येथे 'पासून' दोन व्यक्तींमधील तुलना करतो).
◾ प्रस्तुत वाक्यात 'शाळा' हे स्थळ असून 'दूर' हा शब्द अंतराचा स्पष्ट बोध करून देतो, त्यामुळे येथे हे अव्यय केवळ स्थल/अंतर याच प्रकारात मोडते
Question : 21
शिवाय , वीना , वाचून , व्यतिरिक्त , खेरीज , निराळा - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत ?
Question : 22
मी तुमच्या वाचून एक क्षणही राहणार नाही - या वाक्यातील 'वाचून' हे अव्यय कोणत्या प्रकारचा बोध करते ?
"मी तुमच्या वाचून एक क्षणही राहणार नाही" या वाक्यातील 'वाचून' हे अव्यय व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय या प्रकाराचा बोध करते.
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय : 'व्यतिरेक' म्हणजे वगळणे, उणीव किंवा शिवाय . ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे 'त्याच्याशिवाय' किंवा 'त्याला वगळून' असा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत व्यतिरेकवाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला वाचून, शिवाय, विना, खेरीज, परता, बिना, व्यतिरिक्त, लावून यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात "तुझ्या वाचून" म्हणजेच "तुझ्याशिवाय" किंवा "तुला वगळून" असा अर्थ निघतो. म्हणजेच इथे समोरच्या व्यक्तीच्या नसण्याची उणीव/व्यतिरेक दर्शवला आहे. (टीप: येथे 'वाचून' याचा संबंध वाचन करण्याशी नसून 'शिवाय' या अर्थाशी आहे).
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय : 'व्यतिरेक' म्हणजे वगळणे, उणीव किंवा शिवाय . ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे 'त्याच्याशिवाय' किंवा 'त्याला वगळून' असा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
◾ उदाहरणार्थ : परीक्षेत व्यतिरेकवाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला वाचून, शिवाय, विना, खेरीज, परता, बिना, व्यतिरिक्त, लावून यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
▪️ उदाहरणाचे विश्लेषण : या वाक्यात "तुझ्या वाचून" म्हणजेच "तुझ्याशिवाय" किंवा "तुला वगळून" असा अर्थ निघतो. म्हणजेच इथे समोरच्या व्यक्तीच्या नसण्याची उणीव/व्यतिरेक दर्शवला आहे. (टीप: येथे 'वाचून' याचा संबंध वाचन करण्याशी नसून 'शिवाय' या अर्थाशी आहे).
Question : 23
'शब्दयोगी अव्यये' ही कोणत्या गटातील शब्दांना जोडून येत नाहीत ?
Question : 24
पेक्षा , परीस , तर , मध्ये - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 25
तो झाडामागे लपला - या वाक्यात 'मागे' हे अव्यय कोणत्या प्रकारचा बोध करते ?
Question : 26
पुढीलपैकी कोणते शब्दयोगी अव्यय 'योग्यता' किंवा 'पात्रता' दर्शवते ?
दिलेल्या पर्यायांपैकी 'योग्यता' किंवा 'पात्रता' दर्शवणारे अचूक शब्दयोगी अव्यय - पर्याय क्रमांक 2 | प्रमाणे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम व उदाहरणे) :
▪️ योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय : ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे एखाद्या गोष्टीची किंवा व्यक्तीची योग्यता, पात्रता, कुवत किंवा लायकी दर्शवली जाते, त्यांना योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
▪️ उदाहरणार्थ : परीक्षेत योग्यतावाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला प्रमाणे, योग्य, सारखा, जोगे, समान, हुकूम, अनुरूप यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
▪️ उदा. "ते काम तुझ्याप्रमाणे (तुझ्या योग्यतेनुसार) केवळ तोच करू शकतो."
▪️ उदा. "हा राजा या पदायोग्य आहे." / "हे बोलणे त्याला अनुरूप नाही."
▪️ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (अर्थानुसार उपप्रकार) :
- शिवाय : हे व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय आहे (वगळणे किंवा उणीव दर्शवण्यासाठी - उदा. माझ्याशिवाय).
- जवळ : हे प्रामुख्याने स्थलवाचक / समीपत्ववाचक शब्दयोगी अव्यय आहे (जवळ असणे दर्शवण्यासाठी - उदा. घराजवळ).
- नंतर : हे कालवाचक (पलवाचक) शब्दयोगी अव्यय आहे (वेळ दर्शवण्यासाठी - उदा. जेवणानंतर).
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम व उदाहरणे) :
▪️ योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय : ज्या शब्दयोगी अव्ययांद्वारे एखाद्या गोष्टीची किंवा व्यक्तीची योग्यता, पात्रता, कुवत किंवा लायकी दर्शवली जाते, त्यांना योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
▪️ उदाहरणार्थ : परीक्षेत योग्यतावाचक संबंध ओळखण्यासाठी मूळ शब्दाला प्रमाणे, योग्य, सारखा, जोगे, समान, हुकूम, अनुरूप यांसारखी अव्यये जोडलेली असतात.
▪️ उदा. "ते काम तुझ्याप्रमाणे (तुझ्या योग्यतेनुसार) केवळ तोच करू शकतो."
▪️ उदा. "हा राजा या पदायोग्य आहे." / "हे बोलणे त्याला अनुरूप नाही."
▪️ इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण (अर्थानुसार उपप्रकार) :
- शिवाय : हे व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय आहे (वगळणे किंवा उणीव दर्शवण्यासाठी - उदा. माझ्याशिवाय).
- जवळ : हे प्रामुख्याने स्थलवाचक / समीपत्ववाचक शब्दयोगी अव्यय आहे (जवळ असणे दर्शवण्यासाठी - उदा. घराजवळ).
- नंतर : हे कालवाचक (पलवाचक) शब्दयोगी अव्यय आहे (वेळ दर्शवण्यासाठी - उदा. जेवणानंतर).
Question : 27
च , ना , मात्र , फक्त , केवळ - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Question : 28
चोरांना पोलिसांनी घरातून पकडले - या वाक्यातील 'तून' या अव्ययातून कोणता अर्थ सूचित होतो ?
"चोरांना पोलिसांनी घरातून पकडले" या वाक्यात 'घरातून' या शब्दातील 'तून' (मळू शब्द: मधून / आतून) या अव्ययातून प्रामुख्याने मार्ग / साधन (स्थलवाचक गती) हा अर्थ सूचित होतो
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ स्थलवाचक (गतिवाचक) कार्य : या वाक्यात चोरांना घरातून बाहेर काढण्याचा किंवा पकडण्याचा एक विशिष्ट मार्ग/स्थान दर्शवला आहे. 'तून' (मधून) हे अव्यय क्रियेची गती किंवा क्रियेचे स्थान/माध्यम स्पष्ट करते, ज्यामुळे हा मार्ग/साधन या पर्यायाशी सर्वात जवळचा संबंध जोडतो
◾ विभक्तीप्रतिरूपक संदर्भ : 'तून' (मधून/आतून) हे अव्यय पंचमी विभक्तीचे (ऊन, हून) कार्य करते. पंचमीचा मुख्य कारकार्थ 'अपादान' (दुरावा किंवा गती) असा आहे. दिलेल्या पर्यायांमध्ये अपादान किंवा स्थलवाचक असा थेट पर्याय नसल्याने, क्रियेचे माध्यम किंवा मार्ग या अर्थाने 'मार्ग/साधन' हाच पर्याय योग्य ठरतो
◾ इतर पर्याय का चुकीचे आहेत ?
- हेतु : वाक्यात कोणतीही इच्छा, उद्देश किंवा कारण दाखवलेले नाही (उदा. साठी, करिता असे शब्द नाहीत).
- तुलना : येथे दोन घटकांमध्ये कोणतीही तुलना केलेली नाही (उदा. पेक्षा, तर असे शब्द नाहीत).
- काल : यात वेळेचा किंवा काळाचा कोणताही बोध होत नाही (उदा. नंतर, पूर्वी असे शब्द नाहीत)
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ स्थलवाचक (गतिवाचक) कार्य : या वाक्यात चोरांना घरातून बाहेर काढण्याचा किंवा पकडण्याचा एक विशिष्ट मार्ग/स्थान दर्शवला आहे. 'तून' (मधून) हे अव्यय क्रियेची गती किंवा क्रियेचे स्थान/माध्यम स्पष्ट करते, ज्यामुळे हा मार्ग/साधन या पर्यायाशी सर्वात जवळचा संबंध जोडतो
◾ विभक्तीप्रतिरूपक संदर्भ : 'तून' (मधून/आतून) हे अव्यय पंचमी विभक्तीचे (ऊन, हून) कार्य करते. पंचमीचा मुख्य कारकार्थ 'अपादान' (दुरावा किंवा गती) असा आहे. दिलेल्या पर्यायांमध्ये अपादान किंवा स्थलवाचक असा थेट पर्याय नसल्याने, क्रियेचे माध्यम किंवा मार्ग या अर्थाने 'मार्ग/साधन' हाच पर्याय योग्य ठरतो
◾ इतर पर्याय का चुकीचे आहेत ?
- हेतु : वाक्यात कोणतीही इच्छा, उद्देश किंवा कारण दाखवलेले नाही (उदा. साठी, करिता असे शब्द नाहीत).
- तुलना : येथे दोन घटकांमध्ये कोणतीही तुलना केलेली नाही (उदा. पेक्षा, तर असे शब्द नाहीत).
- काल : यात वेळेचा किंवा काळाचा कोणताही बोध होत नाही (उदा. नंतर, पूर्वी असे शब्द नाहीत)
Question : 29
मी फक्त दहा रुपयांकरिता काम केले - या वाक्यातील 'करिता' या शब्दामुळे वाक्यात कोणता भाव निर्माण झाला आहे ?
Question : 30
सुद्धा , देखील , केवळ , पण , बरीक - ही कोणत्या प्रकारची शब्दयोगी अव्यय आहेत
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0