विभक्ती व विभक्तीचे प्रकार मराठी व्याकरण प्रश्न | Vibhakti Marathi Grammar Questions | प्रश्नसंच - 2

विभक्ती मराठी व्याकरण प्रश्न

Question : 1

नामे किंवा सर्वनामे यांचे वाक्यातील क्रियापदाशी किंवा इतर शब्दाशी येणारे संबंध ज्या विकारांनी दाखवले जातात त्या विकारांना ------------- म्हणतात

❶ विभक्ती

❷ संधी

❸ प्रयोग

❹ समास

नामे व सर्वनामे यांचे क्रियापदाशी असणारे संबंध ज्या विकारांद्वारे (बदलांद्वारे) जोडले जातात, त्या रचनेला विभक्ती असे म्हणतात.
हे संबंध जोडण्यासाठी नामांना विविध प्रत्यय लावले जातात.

Question : 2

नामाचा किंवा सर्वनामाचा वाक्यातील क्रियापदाशी जो संबंध असतो त्याला काय म्हणतात?

❶ उपपदार्थ

❷ कारकार्थ

❸ विभक्ती

❹ प्रयोग

वाक्यातील नाम किंवा सर्वनाम यांचा थेट क्रियापदाशी असणारा संबंध म्हणजे कारकार्थ होय.
मराठी व्याकरणात एकूण 6 कारकार्थ मानले जातात.

Question : 3

नामाचा किंवा सर्वनामाचा वाक्यातील क्रियापदा व्यतिरिक्त इतर शब्दांशी असणाऱ्या संबंधास ---------- म्हणतात

❶ समास

❷ कारकार्थ

❸ उपपदार्थ

❹ शब्दसिद्धी

जेव्हा नामाचा किंवा सर्वनामाचा संबंध क्रियापदाशी नसून वाक्यातील इतर शब्दांशी (नावांशी) येतो, तेव्हा त्या संबंधाला उपपदार्थ असे म्हणतात.
उदा. षष्ठी विभक्तीचा प्रत्यय अनेकदा उपपदार्थ दर्शवतो.

Question : 4

नामाला विभक्तीचा प्रत्यय लावण्यापूर्वी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या रूपात जो बदल करावा लागतो त्याला सामान्यरुप म्हणतात . हे विधान -----------

❶ सत्य आहे

❷ असत्य आहे

नामाला कोणताही विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय जोडण्यापूर्वी त्याच्या मूळ रूपात होणाऱ्या बदलाला सामान्यरूप म्हणतात .
उदा. 'घोडा' या नामाला 'वर' जोडताना 'घोड्यावर' असे रूप बनते, म्हणून 'घोड्या' हे त्याचे सामान्यरूप आहे. हे विधान पूर्णपणे सत्य आहे.

Question : 5

नामाचे किंवा सर्वनामाचे विभक्तीत रूपांतर करताना त्याला जी अक्षरे जोडली जातात, त्यास प्रत्यय असे म्हणतात. हे विधान ------

❶ सत्य आहे

❷ असत्य आहे

विभक्तीचे अर्थ किंवा संबंध स्पष्ट करण्यासाठी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या सामान्यरूपाच्या शेवटी जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना प्रत्यय असे म्हणतात.
उदा. 'ने', 'ला', 'त' इत्यादी. त्यामुळे हे विधान सत्य आहे.

Question : 6

विभक्ती बाबत खालील विधाने लक्षात घेऊन बरोबर विधानांचा पर्याय निवडा :
1) विभक्ती म्हणजे विभक्त करणे
2) मराठीत विभक्तीचे आठ प्रकार, तर कारकार्थ सहा मानले जातात
3) विभक्ती मुळे नामाच्या रूपात बदल होतो
4) विभक्ती प्रत्ययावरून मानल्या जातात

❶ 1, 2 आणि 3

❷ 2 आणि 3

❸ 1 आणि 4

❹ वरील सर्व योग्य

दिलेली सर्व विधाने मराठी व्याकरणाच्या नियमांनुसार अचूक आहेत :
- विभक्ती या शब्दाचा मूळ अर्थ विभक्त करणे किंवा विभागणे असा होतो.
- मराठीत एकूण 8 विभक्ती प्रकार आहेत, तर क्रियापदाशी थेट संबंध असणारे 6 कारकार्थ आहेत.
- प्रत्यय लागल्यामुळे नामाचे सामान्यरूप (रूपांतर) होते.
- विभक्ती ओळखण्याचा मुख्य आधार नामाला लागलेले प्रत्यय हाच असतो. त्यामुळे वरील सर्व पर्याय योग्य आहेत.

Question : 7

मराठीत विभक्तीचे किती प्रकार मानले जातात ?

❶ 12

❷ 10

❸ 8

❹ 6

मराठी व्याकरणात एकूण 8 विभक्ती प्रकार मानले जातात :
1. प्रथमा, 2. द्वितीया, 3. तृतीया, 4. चतुर्थी, 5. पंचमी, 6. षष्ठी, 7. सप्तमी आणि 8. संबोधन.

Question : 8

विभक्ती व कारकार्थ यांच्या योग्य जोड्या जुळवा :
गट-अ (विभक्ती) : 1) द्वितीया, 2) तृतीया, 3) चतुर्थी, 4) पंचमी
गट-ब (कारकार्थ) : A) अपादान, B) संप्रदान, C) करण, D) कर्म

❶ 1-D, 2-C, 3-B, 4-A

❷ 1-A, 2-B, 3-C, 4-D

❸ 1-D, 2-A, 3-B, 4-C

❹ 1-B, 2-C, 3-D, 4-A

विभक्ती आणि त्यांचे मुख्य कारकार्थ खालीलप्रमाणे आहेत :
- द्वितीया = कर्म (क्रियेचे लक्ष)
- तृतीया = करण (क्रियेचे साधन)
- चतुर्थी = संप्रदान (दान किंवा भेट देणे)
- पंचमी = अपादान (वियोग, दुरावा किंवा तुलना)

Question : 9

दोनशे रुपयांना ही छत्री आहे - अधोरेखित शब्दाच्या विभक्तीचा कारकार्थ ओळखा :

❶ करण

❷ संप्रदान

❸ अधिकरण

❹ अपादान

'रुपयांना' या शब्दात 'ना' हा चतुर्थीचा अनेकवचनी प्रत्यय आहे.
व्याकरणामध्ये जेव्हा एखाद्या वस्तूचा मोबदला, मूल्य किंवा किंमत दर्शवली जाते, तेव्हा तिथे चतुर्थी विभक्तीचा संप्रदान कारकार्थ मानला जातो.

Question : 10

विभक्ती व त्यांचे अर्थ यांची अयोग्य जोडी असलेला पर्याय निवडा :
1. द्वितीया – क्रिया ज्यावर घडली तो/ते
2. पंचमी – क्रियेचा आरंभ होतो ती वस्तू किंवा स्थान
3. षष्ठी – एका पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध
4. सप्तमी – क्रिया ज्या स्थानी घडली ते स्थान किंवा वेळ

❶ 1 आणि 2

❷ 2, 3 आणि 4

❸ फक्त 4

❹ वरीलपैकी एकही नाही

दिलेल्या सर्व जोड्या पूर्णपणे योग्य आहेत :
- द्वितीया (कर्म): क्रिया ज्याच्यावर घडते तो घटक.
- पंचमी (अपादान): क्रियेचा आरंभ किंवा जिथून वियोग होतो ते स्थान.
- षष्ठी (संबंध): दोन पदांमधील मालकी किंवा इतर संबंध.
- सप्तमी (अधिकरण): क्रियेचे स्थळ किंवा काळ.
यामुळे अयोग्य जोडी वरीलपैकी एकही नाही

Question : 11

अयोग्य जोडी ओळखा :
1. षष्ठी → झा, झी, झे
2. द्वितीया → स, ला, ना, ते
3. तृतीया → ने, ऐ, शी
4. पंचमी → त, ई, आ

❶ षष्ठी - झा, झी, झे

❷ द्वितीया - स, ला, ना, ते

❸ तृतीया - ने, ऐ, शी

❹ पंचमी - त, ई, आ

'त, ई, आ' हे प्रत्यय सप्तमी विभक्तीचे आहेत, पंचमीचे नाहीत (पंचमीचे प्रत्यय ऊन, हून हे आहेत).
त्यामुळे चौथी जोडी पूर्णपणे अयोग्य आहे. (टीप : 'झा, झी, झे' हे षष्ठीचे सर्वनामी प्रत्यय आहेत, जसे की 'माझा', 'माझी')

Question : 12

विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागून तयार झालेल्या नामाच्या रूपाला काय म्हणतात ?

❶ सामान्य रूप

❷ संयुक्त व्यंजन

❸ संधी

❹ साधित शब्द

नामाला प्रत्यय लागण्यापूर्वी जो मूळ बदल घडून येतो त्याला व्याकरणिक भाषेत सामान्य रूप म्हटले जाते.
प्रत्यय लावल्यानंतर संपूर्ण शब्दाला विभक्तीचे रूप प्राप्त होते, परंतु त्या प्रत्ययापूर्वीच्या बदललेल्या भागाला मूळ विचारानुसार सामान्य रूपच आधार देते.

Question : 13

'कडा' या शब्दाचे सामान्य रूप ओळखा :

❶ कड्या

❷ कड्यावर

❸ कड्याला

❹ कड्यावरून

'कडा' या आकारान्त स्त्रीलिंगी नामाला प्रत्यय जोडण्यापूर्वी त्याचे रूपांतर 'कड्या' असे होते.
उदा. कड्या + वर = कड्यावर. यामध्ये 'कड्यावर' हे विभक्ती रूप असले, तरी केवळ 'कड्या' हे त्याचे सामान्य रूप आहे.

Question : 14

प्रथमा विभक्तीचे प्रत्यय ओळखा :

❶ स, ला, ना, ते

❷ नी, शी, ई

❸ चा, ची, चे, च्या

❹ प्रत्यय नाहीत

प्रथमा विभक्तीला एकवचन आणि अनेकवचन अशा दोन्ही स्वरूपांत कोणतेही प्रत्यय नसतात.
प्रथमा विभक्तीचा मुख्य कारकार्थ हा वाक्यातील कर्ता असतो.

Question : 15

'स, ला, ते – स, ला, ना, ते' हे कोणत्या दोन विभक्तीचे प्रत्यय आहेत ?

❶ द्वितीया व चतुर्थी

❷ द्वितीया व तृतीया

❸ द्वितीया व षष्ठी

❹ द्वितीया व सप्तमी

मराठी व्याकरणात द्वितीया आणि चतुर्थी या दोन्ही विभक्तींचे प्रत्यय एकवचनात (स, ला, ते) आणि अनेकवचनात (स, ला, ना, ते) हुबेहूब सारखेच असतात.
वाक्यातील अर्थानुसार कर्म असल्यास द्वितीया व संप्रदान (दान/भेट) असल्यास चतुर्थी मानतात.

Question : 16

राजाने प्रधानास बोलावले. या वाक्यातील कर्माची विभक्ती ओळखा :

❶ सप्तमी

❷ चतुर्थी

❸ द्वितीया

❹ षष्ठी

या वाक्यात 'बोलावणारा' राजा (कर्ता) असून 'बोलावण्याची क्रिया' प्रधानावर घडत आहे, म्हणून 'प्रधानास' हे वाक्यातील कर्म आहे.
सकर्मक वाक्यात कर्माला लागलेला 'स' प्रत्यय नेहमी द्वितीया विभक्ती दर्शवतो.

Question : 17

नी, शी, ई, ही कोणत्या विभक्तीचे प्रत्यय आहेत ?

❶ षष्ठी

❷ सप्तमी

❸ चतुर्थी

❹ तृतीया

नी, शी, ई, ही हे तृतीया विभक्तीचे अनेकवचनी प्रत्यय आहेत (एकवचनी प्रत्यय: ने, ए, शी).
तृतीया विभक्तीचा मुख्य कारकार्थ करण (क्रियेचे साधन) हा असतो.

Question : 18

'देवाने मला खूप काही दिलेले आहे' या वाक्यातील देवाने या शब्दात कोणता विभक्ती प्रत्यय आलेला आहे ?

❶ तृतीया

❷ चतुर्थी

❸ प्रथमा

❹ पंचमी

'देवाने' (देव + ने) या शब्दात 'ने' हा प्रत्यय लागला आहे.
'ने' हा प्रत्यय तृतीया विभक्तीचा एकवचनी प्रत्यय आहे, म्हणून या शब्दाची विभक्ती तृतीया ठरते

Question : 19

खालील विधानातील अधोरेखित शब्दाचा कारकार्थ ओळखा - 'त्याच्या वागण्याचा मला राग आला'

❶ करण

❷ अपादान

❸ अधिकरण

❹ कर्ता

'वागण्याचा' या शब्दाला जरी षष्ठीचा (चा) प्रत्यय असला, तरी तो राग येण्याच्या क्रियेचे मूळ कारण किंवा साधन स्पष्ट करतो.
व्याकरणात क्रियेच्या कारणाला किंवा साधनाला करण कारकार्थ मानले जाते.

Question : 20

करण म्हणजे ........

❶ क्रियेचा आरंभ

❷ क्रियेचे साधन किंवा वाहन

❸ क्रियेचे स्थान

❹ वरीलपैकी नाही

करण या शब्दाचा मूळ अर्थ साधने किंवा माध्यम असा होतो. वाक्य रचनांमध्ये क्रिया पूर्ण करण्यासाठी ज्या साधनाची किंवा वाहनाची मदत घेतली जाते, त्याला करण कारकार्थ म्हणतात.

Question : 21

'दादा पायी चालत आले' या वाक्यातील पायी या सप्तमी विभक्तीच्या रूपाचा कारकार्थ कोणता ?

❶ कर्ता

❷ अपादान

❸ करण

❹ अधिकरण

'पायी' (घर + ई प्रमाणे मूळ रूप सप्तमीचे वाटले तरी) याचा अर्थ 'पायाने' म्हणजेच चालण्याच्या क्रियेचे साधन असा होतो.
त्यामुळे अर्थाच्या प्राधान्यानुसार याचा कारकार्थ करण मानला जातो

Question : 22

'त्याच्याने हे काम होणार नाही' या वाक्यात कोणता विभक्ती प्रत्यय आला आहे ?

❶ तृतीया

❷ षष्ठी

❸ सप्तमी

❹ द्वितीया

'त्याच्याने' या सर्वनामाच्या रूपात शेवटी 'ने' हा प्रत्यय जोडला गेला आहे.
'ने' हा प्रत्यय तृतीया विभक्तीचा सूचक आहे. नवीन कर्मणी किंवा शक्य कर्मणी प्रयोगाच्या रचनेत असे प्रत्यय पाहायला मिळतात.

Question : 23

'तो शाळेत पायी गेला' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाच्या विभक्तीचा कारकार्थ ओळखा :

❶ करण

❷ अधिकरण

❸ अपादान

❹ संबंध

पुन्हा एकदा, 'पायी' या शब्दातून प्रत्यक्ष क्रिया करण्याचे साधन (पायाने) व्यक्त होते, त्यामुळे विभक्ती अर्थानुसार त्याचा कारकार्थ करण ठरतो.

Question : 24

चतुर्थी विभक्ती प्रत्ययाची कार्ये करणाऱ्या अव्ययांचा गट खाली दिलेल्या गटातून निवडा:

❶ आत, मध्ये, खाली, ठायी, विषयी

❷ पासून, पेक्षा, शिवाय, खेरीज

❸ करिता, साठी, कडे, प्रत

❹ कडून, करवी, द्वारा, मुळे, योग्य

करिता, साठी, कडे, प्रत ही शब्दयोगी अव्यये वाक्यात नामाला जोडून आल्यास ती चतुर्थी विभक्तीचे (संप्रदान/हेतू) कार्य करतात. म्हणून यांना चतुर्थी प्रतिरुपक अव्यये म्हणतात.

Question : 25

पर्यायी उत्तरात चतुर्थी विभक्तीचे संप्रदान कारकार्थ असलेले वाक्य कोणते ?

❶ तू रामाला पुस्तक दे

❷ तो दिवसाचा चालतो

❸ तो घरातून बाहेर पडला

❹ मी नदीच्या काठाने गेलो

'तू रामाला पुस्तक दे' या वाक्यात देण्याची क्रिया घडत असून पुस्तक घेणारा राम आहे. अशा प्रकारे जेव्हा क्रियेचा रोख थेट दानाकडे किंवा भेटीकडे असतो, तेव्हा 'ला' प्रत्यय लागलेले नाम चतुर्थी विभक्तीचे असून त्याचा कारकार्थ संप्रदान असतो.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0