प्रयोग मराठी व्याकरण प्रश्न
Question : 1
वाक्यातील क्रियापदाचा कर्ता किंवा कर्म यांच्याशी लिंग, वचन, पुरुष याबाबतीत अन्वय / अनन्वय दर्शवणाऱ्या घटकाला काय म्हणतात
वाक्यातील क्रियापदाचा कर्ता किंवा कर्म यांच्याशी लिंग, वचन, पुरुष याबाबतीत अन्वय (संबंध) किंवा अनन्वय (असंबंध) दर्शवणाऱ्या घटकाला 'प्रयोग' असे म्हणतात
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
▪️ व्याख्या आणि स्वरूप : वाक्यातील कर्ता (Subject), कर्म (Object) आणि क्रियापद (Verb) यांच्या परस्पर संबंधांना किंवा रचनेला व्याकरणात 'प्रयोग' असे म्हणतात. 'प्रयोग' हा शब्द संस्कृतमधील 'प्र+युज्' ( प्रयुज् ) या धातूपासून तयार झाला असून, याचा अर्थ 'जुळवणी' किंवा 'रचना' असा होतो
▪️ अन्वय म्हणजे काय ? जेव्हा क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते (म्हणजेच त्यांचे अनुकरण करते), तेव्हा त्याला अन्वय म्हणतात. (उदा. कर्तरी व कर्मणी प्रयोग)
▪️ अनन्वय म्हणजे काय ? जेव्हा क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्याही लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलत नाही (म्हणजेच स्वतंत्र राहते), तेव्हा त्याला अनन्वय म्हणतात. (उदा. भावे प्रयोग)
महत्त्वाची टीप (परीक्षा दृष्टिकोनातून):
मराठी व्याकरणात प्रयोगाचे प्रामुख्याने 3 मुख्य प्रकार पडतात :
1. कर्तरी प्रयोग (क्रियापदाचा कर्त्याशी अन्वय असतो.)
2. कर्मणी प्रयोग (क्रियापदाचा कर्माशी अन्वय असतो.)
3. भावे प्रयोग (क्रियापदाचा कर्ता किंवा कर्म दोघांशीही अनन्वय असतो.)
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
▪️ व्याख्या आणि स्वरूप : वाक्यातील कर्ता (Subject), कर्म (Object) आणि क्रियापद (Verb) यांच्या परस्पर संबंधांना किंवा रचनेला व्याकरणात 'प्रयोग' असे म्हणतात. 'प्रयोग' हा शब्द संस्कृतमधील 'प्र+युज्' ( प्रयुज् ) या धातूपासून तयार झाला असून, याचा अर्थ 'जुळवणी' किंवा 'रचना' असा होतो
▪️ अन्वय म्हणजे काय ? जेव्हा क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते (म्हणजेच त्यांचे अनुकरण करते), तेव्हा त्याला अन्वय म्हणतात. (उदा. कर्तरी व कर्मणी प्रयोग)
▪️ अनन्वय म्हणजे काय ? जेव्हा क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्याही लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलत नाही (म्हणजेच स्वतंत्र राहते), तेव्हा त्याला अनन्वय म्हणतात. (उदा. भावे प्रयोग)
महत्त्वाची टीप (परीक्षा दृष्टिकोनातून):
मराठी व्याकरणात प्रयोगाचे प्रामुख्याने 3 मुख्य प्रकार पडतात :
1. कर्तरी प्रयोग (क्रियापदाचा कर्त्याशी अन्वय असतो.)
2. कर्मणी प्रयोग (क्रियापदाचा कर्माशी अन्वय असतो.)
3. भावे प्रयोग (क्रियापदाचा कर्ता किंवा कर्म दोघांशीही अनन्वय असतो.)
Question : 2
अ ) कर्तरी प्रयोगात क्रियापद हे कर्त्यांच्या तंत्राप्रमाणे चालते
ब ) कर्मणी प्रयोगात कर्ता हा प्रथमान्त कधीच नसतो,
क ) भावे प्रयोगात कर्ता किंवा कर्म हे दोन्ही गौण असतात
योग्य उत्तर कोणते ?
ब ) कर्मणी प्रयोगात कर्ता हा प्रथमान्त कधीच नसतो,
क ) भावे प्रयोगात कर्ता किंवा कर्म हे दोन्ही गौण असतात
योग्य उत्तर कोणते ?
दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास अ, ब आणि क ही तिन्ही विधाने अगदी योग्य (बरोबर) आहेत
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ विधान 'अ' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगात क्रियापद हे कर्त्याच्या तंत्राप्रमाणे चालते, म्हणजेच कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार क्रियापदाचे रूप बदलते. यामुळेच याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात.
◾ विधान 'ब' (योग्य) : कर्मणी प्रयोगात कर्ता हा प्रथमान्त कधीच नसतो. कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्त्याला नेहमी तृतीया (ने, ए, शी), चतुर्थी (ला, ना) किंवा सवीकरण सप्तमीचे प्रत्यय असतात किंवा शब्दयोगी अव्यय (कडून) जोडलेले असते.
◾ विधान 'क' (योग्य) : भावे प्रयोगात क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्याही लिंग-वचनानुसार बदलत नाही, त्यामुळे या प्रयोगात कर्ता किंवा कर्म हे दोन्ही गौण (अप्रधान) असतात आणि 'भाव' (क्रियापद) मुख्य असतो. यात क्रियापद नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी व स्वतंत्र असते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ विधान 'अ' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगात क्रियापद हे कर्त्याच्या तंत्राप्रमाणे चालते, म्हणजेच कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार क्रियापदाचे रूप बदलते. यामुळेच याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात.
◾ विधान 'ब' (योग्य) : कर्मणी प्रयोगात कर्ता हा प्रथमान्त कधीच नसतो. कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्त्याला नेहमी तृतीया (ने, ए, शी), चतुर्थी (ला, ना) किंवा सवीकरण सप्तमीचे प्रत्यय असतात किंवा शब्दयोगी अव्यय (कडून) जोडलेले असते.
◾ विधान 'क' (योग्य) : भावे प्रयोगात क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्याही लिंग-वचनानुसार बदलत नाही, त्यामुळे या प्रयोगात कर्ता किंवा कर्म हे दोन्ही गौण (अप्रधान) असतात आणि 'भाव' (क्रियापद) मुख्य असतो. यात क्रियापद नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी व स्वतंत्र असते
Question : 3
"आजी दृष्ट काढते" या वाक्यातील प्रयोग ओळखा
Question : 4
"मांजर उंदीर पकडते" या वाक्यातील प्रयोग कोणता ?
Question : 5
कर्तरी प्रयोगाबाबत योग्य विधाने कोणती
अ) कर्माप्रमाणे क्रियापद असते
ब) कर्ता प्रथमान्त असतो
क) कर्म असतेही किंवा नसतेही
ड) संकीर्ण प्रयोगातही असतो
अ) कर्माप्रमाणे क्रियापद असते
ब) कर्ता प्रथमान्त असतो
क) कर्म असतेही किंवा नसतेही
ड) संकीर्ण प्रयोगातही असतो
दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास कर्तरी प्रयोगाबाबत विधाने 'ब', 'क' आणि 'ड' अगदी योग्य आहेत, तर विधान 'अ' चुकीचे आहे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (कर्तरी प्रयोगाचे नियम) :
◾ विधान 'अ' (अयोग्य) : कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्माप्रमाणे नसून कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते. (कर्माप्रमाणे क्रियापद बदलल्यास तो कर्मणी प्रयोग होतो)
◾ विधान 'ब' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे या प्रयोगात वाक्यातील कर्ता नेहमी प्रथमान्त (प्रथमा विभक्तीत) असतो, म्हणजेच कर्त्याला कोणताही विभक्ती प्रत्यय नसतो
◾ विधान 'क' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म असूही शकते किंवा नसूही शकते. यावरूनच कर्तरी प्रयोगाचे दोन उपप्रकार पडतात :
1. सकर्मक कर्तरी प्रयोग (वाक्यात कर्म असते. उदा. राम आंबा खातो.)
2. अकर्मक कर्तरी प्रयोग (वाक्यात कर्म नसते. उदा. राम घरी जातो.)
◾ विधान 'ड' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाचे मिश्रण संकीर्ण (संकर / मिश्र) प्रयोगातही पाहायला मिळते. उदा. 'कर्तु-कर्म संकर' किंवा 'कर्तु-भाव संकर' प्रयोगामध्ये कर्तरी प्रयोगाची लक्षणे समाविष्ट असतात
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (कर्तरी प्रयोगाचे नियम) :
◾ विधान 'अ' (अयोग्य) : कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्माप्रमाणे नसून कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते. (कर्माप्रमाणे क्रियापद बदलल्यास तो कर्मणी प्रयोग होतो)
◾ विधान 'ब' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे या प्रयोगात वाक्यातील कर्ता नेहमी प्रथमान्त (प्रथमा विभक्तीत) असतो, म्हणजेच कर्त्याला कोणताही विभक्ती प्रत्यय नसतो
◾ विधान 'क' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म असूही शकते किंवा नसूही शकते. यावरूनच कर्तरी प्रयोगाचे दोन उपप्रकार पडतात :
1. सकर्मक कर्तरी प्रयोग (वाक्यात कर्म असते. उदा. राम आंबा खातो.)
2. अकर्मक कर्तरी प्रयोग (वाक्यात कर्म नसते. उदा. राम घरी जातो.)
◾ विधान 'ड' (योग्य) : कर्तरी प्रयोगाचे मिश्रण संकीर्ण (संकर / मिश्र) प्रयोगातही पाहायला मिळते. उदा. 'कर्तु-कर्म संकर' किंवा 'कर्तु-भाव संकर' प्रयोगामध्ये कर्तरी प्रयोगाची लक्षणे समाविष्ट असतात
Question : 6
"विद्यार्थी अभ्यास करतो" या वाक्यातील प्रयोग कोणता
Question : 7
कर्तरी प्रयोगासंबंधी पुढील विधाने योग्य की अयोग्य ते सांगा
अ) कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्त्यांच्या लिंग-वचन-पुरुषानुसार बदलते
ब) कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते
अ) कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्त्यांच्या लिंग-वचन-पुरुषानुसार बदलते
ब) कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते
Question : 8
‘पक्षी आकाशात उडाला’ या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
Question : 9
ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे लिंग, वचन व पुरुष हे कर्माच्या लिंग-वचन-पुरुषाप्रमाणे असतात, त्यास कोणता प्रयोग म्हणतात
Question : 10
कर्मणी वाक्यांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या ?
अ) कर्मणी वाक्यात कर्मे एकापेक्षा अधिक असतील व ती भिन्नलिंगी आणि भिन्नवचनात असतील तर वाक्यात शेवटच्या कर्माप्रमाणे क्रियापदाचे रूप होते
ब) कर्मणी वाक्यात कर्मे एकापेक्षा अधिक असतील व ती भिन्नलिंगी आणि भिन्नवचनात असतील तर वाक्यात प्रथम येणाऱ्या कर्माप्रमाणे क्रियापदाचे रूप होते
अ) कर्मणी वाक्यात कर्मे एकापेक्षा अधिक असतील व ती भिन्नलिंगी आणि भिन्नवचनात असतील तर वाक्यात शेवटच्या कर्माप्रमाणे क्रियापदाचे रूप होते
ब) कर्मणी वाक्यात कर्मे एकापेक्षा अधिक असतील व ती भिन्नलिंगी आणि भिन्नवचनात असतील तर वाक्यात प्रथम येणाऱ्या कर्माप्रमाणे क्रियापदाचे रूप होते
दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास फक्त विधान 'अ' अगदी योग्य आहे, तर विधान 'ब' चुकीचे आहे
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम) :
◾ मुख्य नियम (विधान अ योग्य) : कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात जर एकापेक्षा जास्त (अनेक) कर्मे आलेली असतील, आणि ती सर्व कर्मे भिन्नलिंगी (वेगवेगळ्या लिंगांची) व भिन्नवचनात असतील, तर क्रियापदाचे रूप हे नेहमी वाक्यातील शेवटच्या कर्माच्या लिंग व वचनानुसार ठरते
▪️ उदाहरण : "रामाने एक बैल आणि दोन गायी खरेदी केल्या"
(या वाक्यात 'बैल' हे पुल्लिंगी-एकवचनी कर्म आहे आणि 'गायी' हे स्त्रीलिंगी-अनेकवचनी कर्म आहे. क्रियापद शेवटच्या कर्माप्रमाणे म्हणजे 'गायी' नुसार 'खरेदी केल्या' असे अनेकवचनी झाले आहे)
◾ विधान 'ब' अयोग्य असण्याचे कारण : क्रियापद पहिल्या कर्माप्रमाणे बदलत नाही, तर ते नेहमी शेवटच्या कर्माच्या लिंग-वचनाचे अनुकरण करते
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण (नियम) :
◾ मुख्य नियम (विधान अ योग्य) : कर्मणी प्रयोगाच्या वाक्यात जर एकापेक्षा जास्त (अनेक) कर्मे आलेली असतील, आणि ती सर्व कर्मे भिन्नलिंगी (वेगवेगळ्या लिंगांची) व भिन्नवचनात असतील, तर क्रियापदाचे रूप हे नेहमी वाक्यातील शेवटच्या कर्माच्या लिंग व वचनानुसार ठरते
▪️ उदाहरण : "रामाने एक बैल आणि दोन गायी खरेदी केल्या"
(या वाक्यात 'बैल' हे पुल्लिंगी-एकवचनी कर्म आहे आणि 'गायी' हे स्त्रीलिंगी-अनेकवचनी कर्म आहे. क्रियापद शेवटच्या कर्माप्रमाणे म्हणजे 'गायी' नुसार 'खरेदी केल्या' असे अनेकवचनी झाले आहे)
◾ विधान 'ब' अयोग्य असण्याचे कारण : क्रियापद पहिल्या कर्माप्रमाणे बदलत नाही, तर ते नेहमी शेवटच्या कर्माच्या लिंग-वचनाचे अनुकरण करते
Question : 11
"गाईने गवत खाल्ले" या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
Question : 12
‘पापात्मके पापे नरका जाईजे’ हे उदाहरण कोणत्या प्रयोगाचे आहे
Question : 13
अ ) कर्मणी प्रयोगात कर्ता प्रथमान्त असतो
ब ) कर्मकर्तरी प्रयोगालाच नवीन कर्मणी असे म्हणतात
क ) ‘त्याची गोष्ट लिहून झाली’ हे समापन कर्मणी प्रयोगाचे उदाहरण आहे
वरील विधानापैकी कोणती बरोबर आहेत
ब ) कर्मकर्तरी प्रयोगालाच नवीन कर्मणी असे म्हणतात
क ) ‘त्याची गोष्ट लिहून झाली’ हे समापन कर्मणी प्रयोगाचे उदाहरण आहे
वरील विधानापैकी कोणती बरोबर आहेत
Question : 14
खालीलपैकी कोणते वाक्य कर्मकर्तरी प्रयोगाचे उदाहरण आहे
Question : 15
------------- हा प्रयोग इंग्रजीतून मराठीत आला आहे
Question : 16
‘न्यायाधीशाकडून दंड आकारण्यात आला’ या वाक्यातील प्रयोग ओळखा
Question : 17
"गाय गुराख्याकडून बांधली जाते." या वाक्यातील प्रयोग कोणता
Question : 18
ज्या वाक्यातील कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग-वचनाप्रमाणे क्रियापद बदलत नाही, त्याला काय म्हणतात
Question : 19
भावे प्रयोगात क्रियापदाचे रूप ------------
Question : 20
योग्य विधाने ओळखा ?
1. ज्या प्रयोगात क्रियापद स्वतंत्र, एकवचनी, तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी असते, तेव्हा भावे प्रयोग होतो
2.भावकर्तरी प्रयोगात कर्ताही नसतो, कर्मही नसते
3. भावे प्रयोग सर्व काळात होतो
1. ज्या प्रयोगात क्रियापद स्वतंत्र, एकवचनी, तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी असते, तेव्हा भावे प्रयोग होतो
2.भावकर्तरी प्रयोगात कर्ताही नसतो, कर्मही नसते
3. भावे प्रयोग सर्व काळात होतो
Question : 21
1. क्रियापद तृतीयपुरुषी एकवचनी असते
2. क्रियेचा भाव हाच कर्ता असतो
3. कर्म असल्यास त्याची सप्रत्ययी द्वितीया असते
ही लक्षणे कोणत्या प्रयोगाची आहेत
2. क्रियेचा भाव हाच कर्ता असतो
3. कर्म असल्यास त्याची सप्रत्ययी द्वितीया असते
ही लक्षणे कोणत्या प्रयोगाची आहेत
Question : 22
भावे प्रयोगात खालीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत ?
अ) क्रियापदाचे रूप कर्त्यांच्या किंवा कर्माच्या लिंगवचनानुसार बदलत नाही.
ब) क्रियापदाचे रूप नेहमी तृतीयपुरुषी नपुसकलिंगी एकवचनी असते.
क) क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंगवचनानुसार बदलते
अ) क्रियापदाचे रूप कर्त्यांच्या किंवा कर्माच्या लिंगवचनानुसार बदलत नाही.
ब) क्रियापदाचे रूप नेहमी तृतीयपुरुषी नपुसकलिंगी एकवचनी असते.
क) क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंगवचनानुसार बदलते
Question : 23
खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात सकर्मक भावे प्रयोग आहे
Question : 24
खालील वाक्यांपैकी कोणती वाक्य भावे प्रयोगाची आहेत ?
अ) रामाने रावणास मारले
ब) शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवावे
क) त्याने आता घरी जावे
ड) त्याला घरी आवडते
अ) रामाने रावणास मारले
ब) शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवावे
क) त्याने आता घरी जावे
ड) त्याला घरी आवडते
Question : 25
"सहलीला जाताना कात्रज जवळ उजाडले" या वाक्यातील प्रयोग कोणता
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0