सराव प्रश्नसंच
Question : 1
शब्दांची काटकसर करून एकच शब्द किंवा जोडशब्द तयार करण्याच्या प्रकारास काय म्हणतात ?
📝 स्पष्टीकरण : शब्दांची काटकसर करून दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र करून जो नवीन जोडशब्द तयार होतो, त्या प्रक्रियेला समास म्हणतात.
अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या शब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात.
Question : 2
कमीत कमी शब्दात सामासिक शब्दाचे केलेले स्पष्टीकरण म्हणजे ----------------
📝 स्पष्टीकरण : सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे हे स्पष्ट करून दाखवण्याच्या पद्धतीला विग्रह असे म्हणतात.
उदा. ज्ञानामृत = ज्ञानरुपी अमृत.
Question : 3
व्याकरणाच्या दृष्टीने समासाचे मुख्य किती प्रकार पडतात ?
📝 स्पष्टीकरण : कोणते पद प्रधान (महत्त्वाचे) आहे यावरून समासाचे मुख्य 4 प्रकार पडतात :
1) अव्ययीभाव समास (पहिले पद प्रधान)
2) तत्पुरुष समास (दुसरे पद प्रधान)
3) द्वंद्व समास (दोन्ही पदे प्रधान)
4) बहुव्रीही समास (दोन्ही पदे गौण, तिसऱ्याच पदाचा बोध)
1) अव्ययीभाव समास (पहिले पद प्रधान)
2) तत्पुरुष समास (दुसरे पद प्रधान)
3) द्वंद्व समास (दोन्ही पदे प्रधान)
4) बहुव्रीही समास (दोन्ही पदे गौण, तिसऱ्याच पदाचा बोध)
Question : 4
खाली दिलेल्या चार वाक्यातून व्याकरणिकदृष्ट्या अयोग्य असलेल्या वाक्याचा पर्याय ओळखा ?
📝 स्पष्टीकरण : चौथे विधान अयोग्य आहे. एकाच सामासिक शब्दाचा विग्रह वेगवेगळ्या प्रकारे करता येतो व त्यानुसार त्याचा समास बदलतो.
उदा. 'पीतांबर' = पिवळे वस्त्र (कर्मधारय) किंवा पिवळे आहे वस्त्र ज्याचे असा तो (बहुव्रीही).
Question : 5
पहिले पद प्रमुख असणाऱ्या समासास कोणता समास म्हणतात ?
📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासात पहिले पद प्रधान (महत्त्वाचे) असते, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.
उदा. प्रतिदिन, यथाशक्ती, आमरण.
Question : 6
ज्या समासात पहिले पद क्रियाविशेषण असते त्यास ------------ समास म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : अव्ययीभाव समासात पहिले पद बहुधा अव्यय किंवा क्रियाविशेषण असते आणि तो सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषणासारखे कार्य करतो.
Question : 7
अव्ययीभाव समासातून तयार होणारे सामासिक पद वाक्यात कोणत्या प्रकारचे कार्य करते ?
📝 स्पष्टीकरण : अव्ययीभाव समासातील संपूर्ण पद वाक्यामध्ये क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे कार्य करते.
उदा. तो दररोज शाळेत जातो (कधी जातो? -> दररोज).
Question : 8
ज्या समासात द्वितीय पद प्रधान असते त्यास ---------- समास म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासात दुसरे (द्वितीय) पद महत्त्वाचे असते व अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द/विभक्ती प्रत्यय विग्रह करताना घालावा लागतो, त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात.
Question : 9
ज्या कर्मधारय समासातील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते व या सामासिक शब्दातून एक समूह सुचविला जातो त्यास ---------- समास म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : द्विगु समासात पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि त्यातून एखाद्या समूहाचा बोध होतो.
उदा. नवरात्र (नऊ रात्रींचा समूह), सप्ताह (सात दिवसांचा समूह).
Question : 10
ज्या तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असून पहिले पद विशेषण तर दुसरे पद नाम असते त्यास ----------- समास म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : कर्मधारय समासात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा विभक्तीत) असतात, ज्यामध्ये पहिले पद विशेषण व दुसरे पद नाम असते.
उदा. नीलकमल = नीळ असे कमल.
Question : 11
ज्या समासात दुसरे पद कृदंत म्हणजेच धातूसाधित असते तो समास ओळखा
📝 स्पष्टीकरण : उपपद तत्पुरुष (कृदंत तत्पुरुष) समासात दुसरे पद हे स्वंतत्रपणे न वापरता येणारे धातूसाधित (कृदंत) असते.
उदा. ग्रन्थकार (ग्रंथ करणारा), जलद (जल देणारा).
Question : 12
यापैकी कोणता तत्पुरुष समासाचा प्रकार नाही ?
📝 स्पष्टीकरण : द्वंद्व समास हा मराठी व्याकरणातील समासाचा एक स्वतंत्र मुख्य प्रकार आहे.
विभक्ती, उपपद, नञ, कर्मधारय, द्विगु इत्यादी तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार आहेत.
Question : 13
स्वर्गवास, पोटशूळ, पानकोंबडा, घरधंदा, कलाकुशल या सामासिक शब्दांचा समास कोणता ?
📝 स्पष्टीकरण : स्वर्गात वास, पोटातील शूळ, पाण्यातील कोंबडा, घरातील धंदा, कलेत कुशल.
विग्रह करताना 'ात', 'तील', 'त' (सप्तमी विभक्ती प्रत्यय) चा लोप होतो, म्हणून हा सप्तमी तत्पुरुष समास आहे.
Question : 14
द्वंद्व समासाचा कोणता प्रकार मराठीत नाही ?
📝 स्पष्टीकरण : मराठीत द्वंद्व समासाचे मुख्य 3 प्रकार आहेत: इतरेतर, वैकल्पिक आणि समाहार.
एकशेष द्वंद्व समास हा संस्कृत व्याकरणातील प्रकार असून मराठीत त्याचा वापर केला जात नाही.
Question : 15
समासाची 'द्वंद्व' ही संज्ञा कोणत्या भाषेतून मराठीत आली आहे ?
📝 स्पष्टीकरण : मराठी व्याकरणातील बहुतांश पारिभाषिक संज्ञांप्रमाणेच 'द्वंद्व' ही संज्ञा संस्कृत भाषेतून मराठीत आलेली आहे.
द्वंद्व म्हणजे 'जोडी' किंवा 'दोन'.
Question : 16
द्वंद्व समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते ?
📝 स्पष्टीकरण : द्वंद्व समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यात अर्थाच्या दृष्टीने दोन्ही पदे प्रधान (महत्त्वाची) असतात.
उदा. आई-वडील (आई आणि वडील).
Question : 17
खालीलपैकी कोणता सामासिक शब्द इतरेतर द्वंद्व समासाचे उदाहरण नाही ?
📝 स्पष्टीकरण : रात्रंदिवस (रात्र किंवा दिवस) हा शब्द वैकल्पिक द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे.
इतर तिन्ही पर्याय (राम व लक्ष्मण, आई व वडील, स्त्री व पुरुष) हे इतरेतर द्वंद्व समासाचे विग्रह आहेत.
Question : 18
ज्या सामासिक शब्दांमध्ये दोन्ही पदांना महत्व नसून त्यावरून तिसऱ्याच गोष्टीचा बोध होतो असा समास कोणता ?
📝 स्पष्टीकरण : बहुव्रीही समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून (गौण असून) त्यावरून तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो.
उदा. नीलकंठ = निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो (शंकर).
Question : 19
ज्या बहुव्रीही समासातील दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात, तो समास कोणता ? योग्य पर्याय निवडा
📝 स्पष्टीकरण : विग्रह करताना बहुव्रीही समासातील दोन्ही पदे जर एकाच विभक्तीत (प्रथमा विभक्तीत) असतील, तर त्याला समानाधिकरण बहुव्रीही समास म्हणतात.
उदा. लंबोदर = लांब आहे उदर ज्याचे असा तो.
Question : 20
ज्या बहुव्रीही समासातील दोन्ही पदे भिन्न विभक्तीत असतात, तो समास कोणता ?
📝 स्पष्टीकरण : विग्रह करताना जेव्हा दोन्ही पदे वेगवेगळ्या (भिन्न) विभक्तीत असतात, तेव्हा त्याला व्याधिकरण बहुव्रीही समास म्हणतात.
उदा. चक्रपाणि = चक्र आहे पाणीत (हातात) ज्याच्या असा तो (पहिले पद प्रथमा, दुसरे पद सप्तमी).
Question : 21
ज्या बहुव्रीही समासातील पहिले पद नकारार्थी असते, तो समास कोणता ?
📝 स्पष्टीकरण : ज्या बहुव्रीही समासाचे पहिले पद नकारदर्शक (अ, अन, न, नि) असते, त्याला नञ् बहुव्रीही समास म्हणतात.
उदा. अनंत = नाही अंत ज्याला असा तो.
Question : 22
वेशांतर, दिव्यदृष्टी, हिरवागार, श्यामसुंदर हे शब्द कोणत्या समास प्रकारातील आहेत ?
📝 स्पष्टीकरण : इतर वेश = वेशांतर, दिव्य अशी दृष्टी = दिव्यदृष्टी.
या सर्व शब्दांमध्ये विशेषण व विशेष्य किंवा उपमान व उपमेय यांचा संबंध असून दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत आहेत, म्हणून हे कर्मधारय समासाचे शब्द आहेत.
Question : 23
खाली दिलेल्या उदाहरणातून विभक्ती तत्पुरुष समासाची उदाहरणे असलेला योग्य पर्याय निवडा ?
📝 स्पष्टीकरण : घरातील धंदा (सप्तमी), घोड्यांची दौड (षष्ठी), भगिनींचे मंडळ (षष्ठी), बुद्धीने जड (तृतीया).
हे सर्व शब्द विग्रह करताना विभक्ती प्रत्ययांचा लोप दर्शवतात, म्हणून हे विभक्ती तत्पुरुष समासाची उदाहरणे आहेत.
Question : 24
सामासिक शब्द व समास प्रकार यांची योग्य जोडी असलेला पर्याय निवडा ?
📝 स्पष्टीकरण : पितांबर = पीत (पिवळे) असे अंबर (वस्त्र).
पहिले पद विशेषण व दुसरे पद नाम असल्यामुळे ही कर्मधारय समासाची योग्य जोडी आहे.
Question : 25
शब्द व समास प्रकार यांची अयोग्य जोडी असलेला पर्याय निवडा
📝 स्पष्टीकरण : चौकोन = चार आहेत कोण ज्याला असा तो (बहुव्रीही समास).
या ठिकाणी 'द्विगु समास' दिल्याने ही अयोग्य जोडी ठरते.
Question : 26
पुढील सामासिक शब्दाची फोड करा - मागेपुढे
📝 स्पष्टीकरण : मागेपुढे हा वैकल्पिक द्वंद्व समास आहे.
त्याचा विग्रह मागे किंवा पुढे असा विकल्पबोधक अव्ययाचा वापर करून होतो.
Question : 27
खालीलपैकी समाहार द्वंद्व समासाचे उदाहरण नसलेला पर्याय निवडा ?
📝 स्पष्टीकरण : त्रिभुवन (द्विगु), घनश्याम (कर्मधारय), गायरान (तृतीया तत्पुरुष) हे सामासिक शब्द समाहार द्वंद्व समासात येत नाहीत, म्हणून हा पर्याय योग्य उत्तर आहे.
Question : 28
पुढीलपैकी विभक्ती बहुव्रीही समासाचे उदाहरण कोणते ?
📝 स्पष्टीकरण : लंबोदर, पांडुरंग, नीलकंठ, गजानन, चक्रपाणि हे सर्व शब्द विग्रह करताना विभक्ती सर्वनामांचा वापर दर्शवतात (उदा. लांब आहे उदर ज्याचे असा तो), म्हणून हे विभक्ती बहुव्रीही समासाची उदाहरणे आहेत.
Question : 29
तो अस्पृश्य मानला गेला. या वाक्यातील अधोरेखित केलेल्या शब्दाचा समास ओळखा ?
📝 स्पष्टीकरण : अस्पृश्य = नाही स्पृश्य (स्पर्श करण्यायोग्य) असा जो तो.
पहिले पद नकारदर्शक (अ-) असून दोन्ही पदांवरून तिसऱ्याच घटकाचा बोध होतो, त्यामुळे हा नञ बहुव्रीही समास आहे.
Question : 30
दिवसेंदिवस या सामासिक शब्दातील समास ओळखा ?
📝 स्पष्टीकरण : दिवसेंदिवस = प्रत्येक दिवशी.
मराठी शब्दांची द्विरुक्ती होऊन तयार झालेला शब्द अव्ययीभाव समासाचा (मराठी/द्विरुक्ती प्रकार) भाग असतो.
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0