शब्दशक्ती मराठी व्याकरण प्रश्न
Question : 1
शब्दांच्या शक्तीविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधान/ने निवडा ?
1. शब्दांचा अर्थबोध करून देण्याच्या शक्तीला 'शब्दशक्ती' म्हणतात
2. शब्दशक्तीचे मुख्य तीन प्रकार आहेत : अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना
1. शब्दांचा अर्थबोध करून देण्याच्या शक्तीला 'शब्दशक्ती' म्हणतात
2. शब्दशक्तीचे मुख्य तीन प्रकार आहेत : अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना
दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास दोन्ही विधाने (1 आणि 2) अगदी योग्य आहेत
शब्दशक्ती म्हणजे काय ? शब्दांचा अर्थबोध करून देण्याच्या शक्तीला 'शब्दशक्ती' म्हणतात. प्रत्येक शब्दाला स्वतःचा एक अर्थ असतो. मात्र केवळ शब्द उच्चारल्याने अर्थ समजत नाही. त्या शब्दामध्ये असलेली अर्थ व्यक्त करण्याची अंगभूत क्षमता आपल्याला त्याचा अर्थ समजावून देते. या क्षमतेलाच व्याकरणात 'शब्दशक्ती' असे म्हणतात.
मराठी व्याकरणानुसार शब्दशक्तीचे एकूण तीन मुख्य प्रकार :
अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना
◾ अभिधा : यामध्ये शब्दाचा सरळ, रूढ आणि मुख्य अर्थ म्हणजेच वाच्यार्थ घेतला जातो. उदाहरण : "मी एक वाघ पाहिला." येथे 'वाघ' म्हणजे हिंस्र प्राणी हा सरळ अर्थ अभिप्रेत आहे.
◾ लक्षणा : मुख्य अर्थ ग्राह्य नसल्यास त्याच्याशी संबंधित दुसरा योग्य अर्थ म्हणजेच लक्ष्यार्थ घेतला जातो. उदाहरण : "आम्ही ताट खाल्ले." येथे ताट नव्हे, तर ताटातील अन्न खाल्ले असा अर्थ घेतला जातो
◾ व्यंजना : यामध्ये मूळ अर्थ कायम ठेवून त्यातून सूचित किंवा व्यंग्यार्थ (ध्वन्यर्थ) व्यक्त होतो. उदाहरण : "सूर्य मावळला." या वाक्याचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती आपल्या परिस्थितीनुसार वेगळ्या प्रकारे ग्रहण करू शकते
वरील विवेचनावरून विधान 1 आणि विधान 2 दोन्ही व्याकरणदृष्ट्या योग्य आहेत. त्यामुळे "विधान 1 आणि 2 दोन्ही योग्य" हा पर्याय निवडावा
शब्दशक्ती म्हणजे काय ? शब्दांचा अर्थबोध करून देण्याच्या शक्तीला 'शब्दशक्ती' म्हणतात. प्रत्येक शब्दाला स्वतःचा एक अर्थ असतो. मात्र केवळ शब्द उच्चारल्याने अर्थ समजत नाही. त्या शब्दामध्ये असलेली अर्थ व्यक्त करण्याची अंगभूत क्षमता आपल्याला त्याचा अर्थ समजावून देते. या क्षमतेलाच व्याकरणात 'शब्दशक्ती' असे म्हणतात.
मराठी व्याकरणानुसार शब्दशक्तीचे एकूण तीन मुख्य प्रकार :
अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना
◾ अभिधा : यामध्ये शब्दाचा सरळ, रूढ आणि मुख्य अर्थ म्हणजेच वाच्यार्थ घेतला जातो. उदाहरण : "मी एक वाघ पाहिला." येथे 'वाघ' म्हणजे हिंस्र प्राणी हा सरळ अर्थ अभिप्रेत आहे.
◾ लक्षणा : मुख्य अर्थ ग्राह्य नसल्यास त्याच्याशी संबंधित दुसरा योग्य अर्थ म्हणजेच लक्ष्यार्थ घेतला जातो. उदाहरण : "आम्ही ताट खाल्ले." येथे ताट नव्हे, तर ताटातील अन्न खाल्ले असा अर्थ घेतला जातो
◾ व्यंजना : यामध्ये मूळ अर्थ कायम ठेवून त्यातून सूचित किंवा व्यंग्यार्थ (ध्वन्यर्थ) व्यक्त होतो. उदाहरण : "सूर्य मावळला." या वाक्याचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती आपल्या परिस्थितीनुसार वेगळ्या प्रकारे ग्रहण करू शकते
वरील विवेचनावरून विधान 1 आणि विधान 2 दोन्ही व्याकरणदृष्ट्या योग्य आहेत. त्यामुळे "विधान 1 आणि 2 दोन्ही योग्य" हा पर्याय निवडावा
Question : 2
ध्वन्यर्थ म्हणजे --------------
मराठी व्याकरण आणि साहित्यात 'ध्वन्यर्थ' म्हणजे शब्दाचा थेट किंवा नेहमीचा अर्थ न घेता, त्यातून निघणारा व्यंग्यार्थ, सूचित केलेला अर्थ किंवा लपलेला खोल अर्थ होय
◾शब्दांच्या एकूण तीन शक्ती आहेत :
1. अभिधा शक्ती : यातून मिळणाऱ्या अर्थाला थेट अर्थ (वाच्यार्थ) म्हणतात
2. लक्षणा शक्ती : यातून संदर्भानुसार बदललेला अर्थ (लक्ष्यार्थ) प्राप्त होतो.
3. व्यंजना शक्ती : या शक्तीमुळे जो अर्थ प्राप्त होतो, त्यालाच ध्वन्यर्थ किंवा व्यंग्यार्थ म्हणतात
उदाहरणावरून समजून घेऊया :
वाक्य : "सूर्य मावळला."
थेट अर्थ (वाच्यार्थ) : दिवस संपला आणि सूर्य क्षितिजाआड गेला
ध्वन्यर्थ (परिस्थितीनुसार बदलणारा सूचित अर्थ) :
- शेतकऱ्यासाठी : आता काम थांबवून घरी परतण्याची वेळ झाली आहे.
- गृहिणीसाठी : संध्याकाळची दिवेलावण करण्याची किंवा स्वयंपाक करण्याची वेळ झाली आहे.
- शिक्षकांसाठी/विद्यार्थ्यांसाठी : अभ्यास थांबवण्याची किंवा शाळा/क्लास सुटण्याची वेळ झाली आहे.
- पहारेकऱ्यासाठी : आता ड्युटीवर हजर होण्याची वेळ झाली आहे
थोडक्यात सांगायचे तर :ध्वन्यर्थ म्हणजेच शब्दाचा थेट अर्थ न घेता, त्याच्या पाठीमागे दडलेला मूळ आशय किंवा सुचवलेला गर्भितार्थ समजून घेणे होय
◾शब्दांच्या एकूण तीन शक्ती आहेत :
1. अभिधा शक्ती : यातून मिळणाऱ्या अर्थाला थेट अर्थ (वाच्यार्थ) म्हणतात
2. लक्षणा शक्ती : यातून संदर्भानुसार बदललेला अर्थ (लक्ष्यार्थ) प्राप्त होतो.
3. व्यंजना शक्ती : या शक्तीमुळे जो अर्थ प्राप्त होतो, त्यालाच ध्वन्यर्थ किंवा व्यंग्यार्थ म्हणतात
उदाहरणावरून समजून घेऊया :
वाक्य : "सूर्य मावळला."
थेट अर्थ (वाच्यार्थ) : दिवस संपला आणि सूर्य क्षितिजाआड गेला
ध्वन्यर्थ (परिस्थितीनुसार बदलणारा सूचित अर्थ) :
- शेतकऱ्यासाठी : आता काम थांबवून घरी परतण्याची वेळ झाली आहे.
- गृहिणीसाठी : संध्याकाळची दिवेलावण करण्याची किंवा स्वयंपाक करण्याची वेळ झाली आहे.
- शिक्षकांसाठी/विद्यार्थ्यांसाठी : अभ्यास थांबवण्याची किंवा शाळा/क्लास सुटण्याची वेळ झाली आहे.
- पहारेकऱ्यासाठी : आता ड्युटीवर हजर होण्याची वेळ झाली आहे
थोडक्यात सांगायचे तर :ध्वन्यर्थ म्हणजेच शब्दाचा थेट अर्थ न घेता, त्याच्या पाठीमागे दडलेला मूळ आशय किंवा सुचवलेला गर्भितार्थ समजून घेणे होय
Question : 3
पुढील शब्दाचा लाक्षणिक अर्थ सांगा - घरदार सोडून निघून जाणे सर्व चीजवस्तू दान देण्यास सांगणे
Question : 4
कोल्हा - या शब्दातून कोणता लक्ष्यार्थ घेतला जातो . योग्य पर्यायी उत्तर निवडा ?
Question : 5
गरज ही कल्पकतेची आई होय - या वाक्यातील आई या शब्दाचा लक्ष्यार्थ कोणता
Question : 6
पुढील शब्दसमूहातील ध्वन्यार्थ ओळखा - हात कापून देणे
Question : 7
अभिधा शब्दशक्तीविषयी खालील विधानांचा विचार करा ?
1. या शक्तीमुळे शब्दाचा मुख्य, सरळ अर्थ समजतो
2. या शक्तीला 'वाच्यार्थ' किंवा 'अभिधेयार्थ' असेही म्हणतात
1. या शक्तीमुळे शब्दाचा मुख्य, सरळ अर्थ समजतो
2. या शक्तीला 'वाच्यार्थ' किंवा 'अभिधेयार्थ' असेही म्हणतात
Question : 8
शब्द उच्चारल्याबरोबर विशिष्ट वस्तू, पदार्थ डोळ्यासमोर येतो ती शब्दशक्ती म्हणजे --------------
Question : 9
योग, रुढी, योगरूढ - हे कोणात्या शब्दशक्तीचे प्रकार आहेत
Question : 10
विशेषतः काव्याला सुचकता आणणारी व काव्य अधिक परिणामकारक ठरविणारी शब्दशक्ती कोणती ?
Question : 11
व्यंजना शक्तीविषयी खालील विधानांचा विचार करा ?
1. या शक्तीमुळे शब्दाचा मुख्य (अभिधा) किंवा गौण (लक्षणा) अर्थ सोडून तिसराच, सूचित अर्थ समजतो
2. या शक्तीला 'व्यंग्यार्थ' असेही म्हणतात
1. या शक्तीमुळे शब्दाचा मुख्य (अभिधा) किंवा गौण (लक्षणा) अर्थ सोडून तिसराच, सूचित अर्थ समजतो
2. या शक्तीला 'व्यंग्यार्थ' असेही म्हणतात
Question : 12
काकणभर कमी नाही - या वाक्यात कोणत्या शब्दशक्तीचा वापर झाला आहे
Question : 13
खालील पर्यायी उत्तरांतून व्यंजना शब्दशक्तीचे उदाहरण ओळखा
Question : 14
व्यंग्यार्थ वाक्य कोणते ते खाली दिलेल्या पर्यायी उत्तरातून शोधा
Question : 15
उषःकाल होता होता काळरात्र झाली - या पंक्तीतून कोणता अर्थ व्यक्त होतो
Question : 16
घड्याळाने पाच वाजल्याचे दर्शविले - या वाक्यातून शब्दशक्तीचा कोणता अर्थ व्यक्त होतो
Question : 17
समाजात वावरणारे असले साप ठेचून काढले पाहिजेत - शब्दशक्ती ओळखा
Question : 18
खालील पर्यायी उत्तरातून व्यंजना शब्दशक्ती ओळखा
Question : 19
मी आता मुक्याचे व्रत सोडणार नाही . या वाक्यातील शब्दशक्ती ओळखा
Question : 20
जेव्हा शब्दाचा मुख्य अर्थ घेण्यास अडचण येते आणि त्यातून संबंधित दुसरा अर्थ घेतला जातो, तेव्हा कोणती शब्दशक्ती कार्यरत असते
Question : 21
लक्षणा शब्दशक्तीविषयी खालील विधानांचा विचार करा ?
1. या शब्दशक्तीमध्ये शब्दाचा मुख्य अर्थ घेतला जात नाही
2. मुख्य अर्थाला बाधा आल्यास किंवा मुख्य अर्थ लागू पडत नसल्यास लक्षणा शक्तीचा वापर होतो
3. या शक्तीला 'व्यंगार्थ' किंवा 'वाच्यार्थ' असेही म्हणतात
1. या शब्दशक्तीमध्ये शब्दाचा मुख्य अर्थ घेतला जात नाही
2. मुख्य अर्थाला बाधा आल्यास किंवा मुख्य अर्थ लागू पडत नसल्यास लक्षणा शक्तीचा वापर होतो
3. या शक्तीला 'व्यंगार्थ' किंवा 'वाच्यार्थ' असेही म्हणतात
Question : 22
माझ्या पोटात कावळे ओरडत आहेत - या वाक्यात कोणत्या शब्दशक्तीचा वापर झाला आहे
Question : 23
आम्ही गहू खातो . या वाक्यातील शब्दशक्ती कोणती
Question : 24
गंगेत गवळ्यांची वस्ती या वाक्यात कोणती शब्दशक्ती आहे
Question : 25
चला पानावर बसा . या वाक्यातील शब्दशक्ती ओळखा
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0