वर्णमाला मराठी व्याकरण प्रश्न
Question : 1
योग्य पर्याय निवडा ?
📝 स्पष्टीकरण : सजातीय स्वरांमध्ये ऱ्हस्व आणि दीर्घ दोन्ही स्वरांचा समावेश होतो, जे एकाच उच्चारस्थानातून येतात.
उदा. अ आणि आ, इ आणि ई, उ आणि ऊ या सजातीय स्वरांच्या जोड्या आहेत. यात अ, इ, उ हे ऱ्हस्व तर आ, ई, ऊ हे दीर्घ स्वर आहेत
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ सजातीय स्वर : एकाच उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात.
◾ विजातीय स्वर : भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर म्हणतात. (उदा. अ - इ, उ - ए)
उदा. अ आणि आ, इ आणि ई, उ आणि ऊ या सजातीय स्वरांच्या जोड्या आहेत. यात अ, इ, उ हे ऱ्हस्व तर आ, ई, ऊ हे दीर्घ स्वर आहेत
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ सजातीय स्वर : एकाच उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात.
◾ विजातीय स्वर : भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर म्हणतात. (उदा. अ - इ, उ - ए)
Question : 2
खाली दिलेली विधाने वाचून योग्य विधान/ने निवडा ?
1 ) अं आणि अः ही स्वरादी वर्णांची जोडी आहे
2 ) अ आणि आ सजातीय स्वरांची जोडी आहे
3 ) आ , ई आणि ऊ हे दीर्घ स्वर आहेत
4 ) इ आणि ऊ हे विजातीय स्वर आहेत
1 ) अं आणि अः ही स्वरादी वर्णांची जोडी आहे
2 ) अ आणि आ सजातीय स्वरांची जोडी आहे
3 ) आ , ई आणि ऊ हे दीर्घ स्वर आहेत
4 ) इ आणि ऊ हे विजातीय स्वर आहेत
📝 स्पष्टीकरण : दिलेली सर्व विधाने अगदी योग्य आहेत.
1) अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग) यांना मराठीत स्वरादी म्हणतात.
2) अ आणि आ हे एकाच कंठ स्थानातून उच्चारले जातात, म्हणून ही सजातीय स्वरांची जोडी आहे.
3) आ, ई आणि ऊ चा उच्चार करण्यास अधिक वेळ लागतो, म्हणून हे दीर्घ स्वर आहेत.
4) इ (तालव्य) आणि ऊ (ओष्ठ्य) यांची उच्चार स्थाने भिन्न असल्याने ते विजातीय स्वर आहेत
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ स्वरादी म्हणजे ज्यांच्या आधी स्वर आहे असा वर्ण.
◾ मूळ वर्णमालेत 2 स्वरादी आहेत.
1) अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग) यांना मराठीत स्वरादी म्हणतात.
2) अ आणि आ हे एकाच कंठ स्थानातून उच्चारले जातात, म्हणून ही सजातीय स्वरांची जोडी आहे.
3) आ, ई आणि ऊ चा उच्चार करण्यास अधिक वेळ लागतो, म्हणून हे दीर्घ स्वर आहेत.
4) इ (तालव्य) आणि ऊ (ओष्ठ्य) यांची उच्चार स्थाने भिन्न असल्याने ते विजातीय स्वर आहेत
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ स्वरादी म्हणजे ज्यांच्या आधी स्वर आहे असा वर्ण.
◾ मूळ वर्णमालेत 2 स्वरादी आहेत.
Question : 3
खाली दिलेल्या व्यंजनगटातील वर्णांची उच्चारण स्थाने या दृष्टीकोनातून पुढीलपैकी कोणता वर्णगट ओष्ठ्य वर्णगट आहे ?
📝 स्पष्टीकरण : ओठांच्या सहाय्याने उच्चारल्या जाणाऱ्या वर्णांना ओष्ठ्य वर्ण म्हणतात. प्, फ्, ब्, भ्, म् या व्यंजनांचा उच्चार करताना दोन्ही ओठ एकमेकांना स्पर्श करतात, म्हणून हा ओष्ठ्य वर्णगट आहे
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ प्, फ्, ब्, भ्, म् : ओष्ठ्य वर्ण (प-वर्ग)
◾ च्, छ्, ज्, झ्... : तालव्य / दंततालव्य वर्ण
◾ ट्, ठ्, ढ्, ण्... : मूर्धन्य वर्ण (ट-वर्ग)
◾ त्, थ्, द्, ध्, न् : दंत्य वर्ण (त-वर्ग)
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ प्, फ्, ब्, भ्, म् : ओष्ठ्य वर्ण (प-वर्ग)
◾ च्, छ्, ज्, झ्... : तालव्य / दंततालव्य वर्ण
◾ ट्, ठ्, ढ्, ण्... : मूर्धन्य वर्ण (ट-वर्ग)
◾ त्, थ्, द्, ध्, न् : दंत्य वर्ण (त-वर्ग)
Question : 4
खाली दिलेल्या विधानापैकी योग्य विधान असलेला पर्याय निवडा ?
वर्णविचारांमध्ये मूर्धन्य वर्णांचा विचार करण्यात आला आहे , यामध्ये -
1 ) क् ख् - या स्पर्श व्यंजनांचा उल्लेख येतो
2 ) अनुनासिकांचा समावेश होतो
3 ) ट् ठ् - ही कठोर व्यंजने पहावयास मिळतात
वर्णविचारांमध्ये मूर्धन्य वर्णांचा विचार करण्यात आला आहे , यामध्ये -
1 ) क् ख् - या स्पर्श व्यंजनांचा उल्लेख येतो
2 ) अनुनासिकांचा समावेश होतो
3 ) ट् ठ् - ही कठोर व्यंजने पहावयास मिळतात
📝 स्पष्टीकरण : 1) क् ख् - या स्पर्श व्यंजनांचा उल्लेख येतो :
हे विधान चुकीचे आहे. 'क्' आणि 'ख्' ही कंठ्य व्यंजने (ज्यांचा उच्चार कंठातून होतो) आहेत, मूर्धन्य नाहीत.
2) अनुनासिकांचा समावेश होतो : हे विधान चुकीचे आहे. केवळ अनुनासिकांचा विचार मूर्धन्य म्हणून केला जात नाही, कारण प्रत्येक वर्गाचे अनुनासिक वेगळ्या उच्चार स्थानाचे असते.
उदा. 'न्' दंत्य आहे, 'म्' ओष्ठ्य आहे.
3) ट् ठ् - ही कठोर व्यंजने पहावयास मिळतात : हे विधान अगदी बरोबर (योग्य) आहे.
'ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्' या ट-वर्गातील सर्व वर्णांचे उच्चार स्थान मूर्धा (टाळूचा वरचा कडक भाग) असते, म्हणून यांना मूर्धन्य वर्ण म्हणतात.
यातील 'ट्' आणि 'ठ्' ही पहिली दोन व्यंजने कठोर व्यंजने आहेत
2) अनुनासिकांचा समावेश होतो : हे विधान चुकीचे आहे. केवळ अनुनासिकांचा विचार मूर्धन्य म्हणून केला जात नाही, कारण प्रत्येक वर्गाचे अनुनासिक वेगळ्या उच्चार स्थानाचे असते.
उदा. 'न्' दंत्य आहे, 'म्' ओष्ठ्य आहे.
3) ट् ठ् - ही कठोर व्यंजने पहावयास मिळतात : हे विधान अगदी बरोबर (योग्य) आहे.
'ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्' या ट-वर्गातील सर्व वर्णांचे उच्चार स्थान मूर्धा (टाळूचा वरचा कडक भाग) असते, म्हणून यांना मूर्धन्य वर्ण म्हणतात.
यातील 'ट्' आणि 'ठ्' ही पहिली दोन व्यंजने कठोर व्यंजने आहेत
Question : 5
स्वरादी संदर्भात योग्य विधान ओळखा ?
1 ) स्वरादी म्हणजे नुसते सूर होय
2 ) अंगण या शब्दात अ + विसर्ग = अं
3 ) दुःख या शब्दात द् + उ + विसर्ग = दुः
4 ) किंकर या शब्दात क् + ई + अनुस्वार = की
1 ) स्वरादी म्हणजे नुसते सूर होय
2 ) अंगण या शब्दात अ + विसर्ग = अं
3 ) दुःख या शब्दात द् + उ + विसर्ग = दुः
4 ) किंकर या शब्दात क् + ई + अनुस्वार = की
📝 स्पष्टीकरण :1) स्वरादी म्हणजे नुसते सूर होय :
हे विधान चुकीचे आहे
'स्वरादी' म्हणजे 'ज्यांच्या आधी स्वर आहे असा वर्ण' (स्वर + आदी)
यात अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः) यांचा समावेश होतो, नुसते सूर नव्हे.
2) अंगण या शब्दात अ + विसर्ग = अं: : हे विधान चुकीचे आहे 'अंगण' या शब्दात 'अ' वर अनुस्वार आहे, विसर्ग नाही.
त्याची फोड अ + अनुस्वार = अं अशी होते.
3) दुःख या शब्दात द् + उ + विसर्ग = दुः :
हे विधान अगदी बरोबर (योग्य) आहे.
'दुःख' या शब्दाची अचूक फोड करताना 'द्' या व्यंजनात 'उ' हा स्वर मिसळतो आणि पुढे विसर्ग येतो.
म्हणजेच: द् + उ + विसर्ग (ः) = दुः
4) किंकर या शब्दात क् + ई + अनुस्वार = की :
हे विधान चुकीचे आहे.
'किंकर' या शब्दात 'कि' ला पहिली वेलांटी (ऱ्हस्व इ) आहे.
त्यामुळे त्याची फोड क् + इ (ऱ्हस्व) + अनुस्वार = किं अशी व्हायला हवी.
यामध्ये दीर्घ 'ई' नाही
'स्वरादी' म्हणजे 'ज्यांच्या आधी स्वर आहे असा वर्ण' (स्वर + आदी)
यात अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः) यांचा समावेश होतो, नुसते सूर नव्हे.
2) अंगण या शब्दात अ + विसर्ग = अं: : हे विधान चुकीचे आहे 'अंगण' या शब्दात 'अ' वर अनुस्वार आहे, विसर्ग नाही.
त्याची फोड अ + अनुस्वार = अं अशी होते.
3) दुःख या शब्दात द् + उ + विसर्ग = दुः :
हे विधान अगदी बरोबर (योग्य) आहे.
'दुःख' या शब्दाची अचूक फोड करताना 'द्' या व्यंजनात 'उ' हा स्वर मिसळतो आणि पुढे विसर्ग येतो.
म्हणजेच: द् + उ + विसर्ग (ः) = दुः
4) किंकर या शब्दात क् + ई + अनुस्वार = की :
हे विधान चुकीचे आहे.
'किंकर' या शब्दात 'कि' ला पहिली वेलांटी (ऱ्हस्व इ) आहे.
त्यामुळे त्याची फोड क् + इ (ऱ्हस्व) + अनुस्वार = किं अशी व्हायला हवी.
यामध्ये दीर्घ 'ई' नाही
Question : 6
योग्य विधान ओळखा ?
1 ) दोन सजातीय स्वरांपासून एकच दीर्घ स्वर तयार होतो , जसे की ; अ + आ = आ
2 ) दोन विजातीय स्वर एकत्र आल्यास संयुक्त स्वर तयार होतो , जसे की ; अ + इ / ई = ए
3 ) दोन संयुक्त स्वर एकमेकांत मिसळत नाहीत
1 ) दोन सजातीय स्वरांपासून एकच दीर्घ स्वर तयार होतो , जसे की ; अ + आ = आ
2 ) दोन विजातीय स्वर एकत्र आल्यास संयुक्त स्वर तयार होतो , जसे की ; अ + इ / ई = ए
3 ) दोन संयुक्त स्वर एकमेकांत मिसळत नाहीत
📝 स्पष्टीकरण : दिलेली सर्व विधाने योग्य आहेत.
1) दोन सजातीय स्वर शेजारी आल्यास त्यांच्यापासून एकच दीर्घ स्वर बनतो (दीर्घत्व संधिनियम). जसे: अ + आ = आ.
2) दोन विजातीय स्वर एकत्र येऊन संयुक्त स्वर बनतात. जसे: अ + इ/ई = ए, आ + उ/ऊ = ओ.
3) संयुक्त स्वर (ए, ऐ, ओ, औ) हे आधीच दोन वेगवेगळ्या स्वरांचे बनलेले असल्याने दोन संयुक्त स्वर एकमेकांत मिसळत नाहीत.
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ संयुक्त स्वर : ए, ऐ, ओ, औ हे 4 संयुक्त स्वर आहेत.
◾ ए = अ + इ/ई
◾ ऐ = आ + इ/ई
◾ ओ = अ + उ/ऊ
◾ औ = आ + उ/ऊ
1) दोन सजातीय स्वर शेजारी आल्यास त्यांच्यापासून एकच दीर्घ स्वर बनतो (दीर्घत्व संधिनियम). जसे: अ + आ = आ.
2) दोन विजातीय स्वर एकत्र येऊन संयुक्त स्वर बनतात. जसे: अ + इ/ई = ए, आ + उ/ऊ = ओ.
3) संयुक्त स्वर (ए, ऐ, ओ, औ) हे आधीच दोन वेगवेगळ्या स्वरांचे बनलेले असल्याने दोन संयुक्त स्वर एकमेकांत मिसळत नाहीत.
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ संयुक्त स्वर : ए, ऐ, ओ, औ हे 4 संयुक्त स्वर आहेत.
◾ ए = अ + इ/ई
◾ ऐ = आ + इ/ई
◾ ओ = अ + उ/ऊ
◾ औ = आ + उ/ऊ
Question : 7
खालील विधाने लक्षात घ्या ?
1 ) मराठी भाषेत एकूण 34 व्यंजने आहेत
2 ) आधुनिक वर्णमालेत ॲ व ऑ हे दोन इंग्रजी स्वर समाविष्ट केले आहेत
3 ) अनुनासिकांचा उच्चार तोंडाबरोबर थोडा नाकातून होतो
4 ) ज्या वर्णांचा उच्चार सोपं असतो त्यांना मृदू वर्ण म्हणतात
1 ) मराठी भाषेत एकूण 34 व्यंजने आहेत
2 ) आधुनिक वर्णमालेत ॲ व ऑ हे दोन इंग्रजी स्वर समाविष्ट केले आहेत
3 ) अनुनासिकांचा उच्चार तोंडाबरोबर थोडा नाकातून होतो
4 ) ज्या वर्णांचा उच्चार सोपं असतो त्यांना मृदू वर्ण म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : दिलेली सर्व विधाने बरोबर आहेत.
1) मराठी वर्णमालेत 'क्' पासून 'ळ्' पर्यंत एकूण 34 व्यंजने आहेत.
2) अरविंद मंगरुळकर यांच्या शिफारशीनुसार इंग्रजीच्या प्रभावामुळे ॲ आणि ऑ हे दोन स्वर आधुनिक वर्णमालेत घेतले आहेत.
3) अनुनासिकांचा मुख्य उच्चार स्थानाव्यतिरिक्त नाकातूनही उच्चार होतो.
4) ज्या वर्णांचा उच्चार सुलभ किंवा कोमल असतो, त्यांना मृदू वर्ण (नाद) म्हणतात
1) मराठी वर्णमालेत 'क्' पासून 'ळ्' पर्यंत एकूण 34 व्यंजने आहेत.
2) अरविंद मंगरुळकर यांच्या शिफारशीनुसार इंग्रजीच्या प्रभावामुळे ॲ आणि ऑ हे दोन स्वर आधुनिक वर्णमालेत घेतले आहेत.
3) अनुनासिकांचा मुख्य उच्चार स्थानाव्यतिरिक्त नाकातूनही उच्चार होतो.
4) ज्या वर्णांचा उच्चार सुलभ किंवा कोमल असतो, त्यांना मृदू वर्ण (नाद) म्हणतात
Question : 8
व्यंजनांच्या बाबतीत खालील विधाने वाचून अयोग्य विधान असलेला पर्याय निवडा ?
📝 स्पष्टीकरण : विधान 1 (मराठी भाषेतील आधुनिक वर्णमालेत एकूण 34 व्यंजने आहेत) : हे विधान योग्य आहे. वर्णमालेत 'क्' पासून 'ळ्' पर्यंत एकूण 34 व्यंजने मानली जातात (क्ष आणि ज्ञ हे संयुक्त व्यंजने आहेत)
विधान 2 (व्यंजनांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडविला जात नाही) : हे विधान अयोग्य आहे. स्वरांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडवला जात नाही; परंतु व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभ, ओठ, टाळू इत्यादी अवयवांद्वारे हवेचा मार्ग अडविला जातो
विधान 3 (व्यंजने ही अपूर्ण उच्चारांची असल्याने त्यांचा पाय मोडून लिहितात) : हे विधान योग्य आहे. व्यंजनांमध्ये जोपर्यंत स्वर मिसळत नाही, तोपर्यंत त्यांचा उच्चार पूर्ण होत नाही, म्हणूनच ती अपूर्ण उच्चारांची दर्शवण्यासाठी त्यांचा पाय मोडून (उदा. क्, ख्) लिहितात.
विधान 4 (व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभेचा तोंडातील इतर अवयवांना स्पर्श होतो) : हे विधान योग्य आहे . व्यंजनांचे उच्चार स्थान ठरताना जिभेचा स्पर्श कंठ, टाळू, दात किंवा ओठांशी होता
विधान 2 (व्यंजनांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडविला जात नाही) : हे विधान अयोग्य आहे. स्वरांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडवला जात नाही; परंतु व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभ, ओठ, टाळू इत्यादी अवयवांद्वारे हवेचा मार्ग अडविला जातो
विधान 3 (व्यंजने ही अपूर्ण उच्चारांची असल्याने त्यांचा पाय मोडून लिहितात) : हे विधान योग्य आहे. व्यंजनांमध्ये जोपर्यंत स्वर मिसळत नाही, तोपर्यंत त्यांचा उच्चार पूर्ण होत नाही, म्हणूनच ती अपूर्ण उच्चारांची दर्शवण्यासाठी त्यांचा पाय मोडून (उदा. क्, ख्) लिहितात.
विधान 4 (व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभेचा तोंडातील इतर अवयवांना स्पर्श होतो) : हे विधान योग्य आहे . व्यंजनांचे उच्चार स्थान ठरताना जिभेचा स्पर्श कंठ, टाळू, दात किंवा ओठांशी होता
Question : 9
खाली दिलेली विधाने वाचून योग्य विधान / ने ओळखा ?
अ ) द् , ध् - ही कठोर व्यंजने आहेत
ब ) ज् , झ् - ही मृदू व्यंजने आहेत
क ) ग् , ह् - ही अनुनासिके आहेत
अ ) द् , ध् - ही कठोर व्यंजने आहेत
ब ) ज् , झ् - ही मृदू व्यंजने आहेत
क ) ग् , ह् - ही अनुनासिके आहेत
📝 स्पष्टीकरण : येथे फक्त विधान ब योग्य आहे.
अ) 'द्' आणि 'ध्' ही त-वर्गातील मृदू व्यंजने आहेत, कठोर नाहीत (त्, थ् कठोर आहेत).
ब) 'ज्' आणि 'झ्' ही च-वर्गातील मृदू व्यंजने आहेत, हे विधान बरोबर आहे.
क) 'ग्' हे मृदू व्यंजन आहे आणि 'ह्' हा महाप्राण वर्ण आहे, ती अनुनासिके नाहीत. (ङ् आणि ञ् ही अनुनासिके आहेत)
अ) 'द्' आणि 'ध्' ही त-वर्गातील मृदू व्यंजने आहेत, कठोर नाहीत (त्, थ् कठोर आहेत).
ब) 'ज्' आणि 'झ्' ही च-वर्गातील मृदू व्यंजने आहेत, हे विधान बरोबर आहे.
क) 'ग्' हे मृदू व्यंजन आहे आणि 'ह्' हा महाप्राण वर्ण आहे, ती अनुनासिके नाहीत. (ङ् आणि ञ् ही अनुनासिके आहेत)
Question : 10
खाली दिलेली विधाने वाचा व बरोबर विधाने असलेला पर्याय निवडा ?
1 ) ट् , ठ् , प् , फ् - ही मृदू व्यंजने आहेत
2 ) ग् , घ् , ब् ,भ् - ही कठोर व्यंजने आहेत
3 ) ण् , ङ् , म् , न् - ही अनुनासिके आहेत
1 ) ट् , ठ् , प् , फ् - ही मृदू व्यंजने आहेत
2 ) ग् , घ् , ब् ,भ् - ही कठोर व्यंजने आहेत
3 ) ण् , ङ् , म् , न् - ही अनुनासिके आहेत
📝 स्पष्टीकरण : येथे फक्त विधान 3 योग्य आहे.
1) ट्, ठ्, प्, फ् ही स्पर्श व्यंजनांच्या वर्गातील पहिली दोन अक्षरे असल्याने ती कठोर व्यंजने आहेत, मृदू नाहीत.
2) ग्, घ्, ब्, भ् ही वर्गातील तिसरी व चौथी अक्षरे असल्याने ती मृदू व्यंजने आहेत, कठोर नाहीत.
3) ण्, ङ्, म्, न् आणि ञ् ही पाचही अनुनासिके आहेत, हे विधान पूर्णतः सत्य आहे
1) ट्, ठ्, प्, फ् ही स्पर्श व्यंजनांच्या वर्गातील पहिली दोन अक्षरे असल्याने ती कठोर व्यंजने आहेत, मृदू नाहीत.
2) ग्, घ्, ब्, भ् ही वर्गातील तिसरी व चौथी अक्षरे असल्याने ती मृदू व्यंजने आहेत, कठोर नाहीत.
3) ण्, ङ्, म्, न् आणि ञ् ही पाचही अनुनासिके आहेत, हे विधान पूर्णतः सत्य आहे
Question : 11
खाली दिलेल्या व्यंजन गटातील अर्धस्वर ( अंतस्थ ) व्यंजनांचा गट ओळखा ?
📝 स्पष्टीकरण : य्, र्, ल्, व् या व्यंजनांचे उच्चार स्थान अनुक्रमे इ, ऋ, ऌ, उ या स्वरांच्या उच्चार स्थानासारखेच आहे. म्हणून त्यांना अर्धस्वर किंवा अंतस्थ व्यंजने म्हणतात
Question : 12
अयोग्य विधान / विधाने ओळखा ?
1 ) य् , र् , ल् , व् - हे अर्धस्वर आहेत
2 ) त्यांची उच्चार स्थाने अनुक्रमे इ , ऋ , ऌ , उ - या स्वरांच्या उच्चार स्थानावर आहेत
3 ) स्वरांच्या क्रमानुसार त्यांचा खरा क्रम य् , व् , र् , ल् - असा आहे
4 ) अर्धस्वर हा एक व्यंजनांचाच प्रकार आहे
1 ) य् , र् , ल् , व् - हे अर्धस्वर आहेत
2 ) त्यांची उच्चार स्थाने अनुक्रमे इ , ऋ , ऌ , उ - या स्वरांच्या उच्चार स्थानावर आहेत
3 ) स्वरांच्या क्रमानुसार त्यांचा खरा क्रम य् , व् , र् , ल् - असा आहे
4 ) अर्धस्वर हा एक व्यंजनांचाच प्रकार आहे
📝 स्पष्टीकरण : दिलेली सर्व विधाने अचूक आहेत, त्यामुळे वरीलपैकी एकही नाही (कोणतेही विधान अयोग्य नाही) हा पर्याय योग्य आहे.
स्वरांचा क्रम इ, उ, ऋ, ऌ असा असल्याने त्यांच्यानुसार अर्धस्वरांचा खरा व्याकरणिक क्रम य्, व्, र्, ल् असा येतो.
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ अर्धस्वरांची संख्या 4 आहे.
◾ संधिसंस्काराच्या नियमात अर्धस्वरांच्या या बदलण्याच्या प्रक्रियेला 'यण्' किंवा 'यणादेश' असे म्हणतात.
स्वरांचा क्रम इ, उ, ऋ, ऌ असा असल्याने त्यांच्यानुसार अर्धस्वरांचा खरा व्याकरणिक क्रम य्, व्, र्, ल् असा येतो.
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ अर्धस्वरांची संख्या 4 आहे.
◾ संधिसंस्काराच्या नियमात अर्धस्वरांच्या या बदलण्याच्या प्रक्रियेला 'यण्' किंवा 'यणादेश' असे म्हणतात.
Question : 13
पुढील विधाने वाचा व योग्य विधान/ने निवडा ?
1 ) ढ् , फ् - ही महाप्राण व्यंजने आहेत
2 ) स् , ख् - ही अल्पप्राण व्यंजने आहेत
3 ) त् , थ् - ही कठोर व्यंजने आहेत
1 ) ढ् , फ् - ही महाप्राण व्यंजने आहेत
2 ) स् , ख् - ही अल्पप्राण व्यंजने आहेत
3 ) त् , थ् - ही कठोर व्यंजने आहेत
📝 स्पष्टीकरण : येथे 1 आणि 3 योग्य आहे.
1) ढ् (Dh) आणि फ् (Ph) यांच्या उच्चारात 'ह' ची छटा स्पष्ट जाणवते, म्हणून ही महाप्राण व्यंजने आहेत.
2) स् आणि ख् (Kh) ही महाप्राण आहेत, अल्पप्राण नाहीत. त्यामुळे विधान 2 चुकीचे आहे.
3) त् आणि थ् ही त-वर्गातील पहिली दोन व्यंजने असल्याने ती कठोर व्यंजने आहेत, हे विधान बरोबर आहे
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ इंग्रजीत लिहिताना ज्या अक्षरात 'h' येतो, ती महाप्राण व्यंजने असतात (अपवाद : च्).
◾ एकूण 14 वर्ण महाप्राण मानले जातात.
1) ढ् (Dh) आणि फ् (Ph) यांच्या उच्चारात 'ह' ची छटा स्पष्ट जाणवते, म्हणून ही महाप्राण व्यंजने आहेत.
2) स् आणि ख् (Kh) ही महाप्राण आहेत, अल्पप्राण नाहीत. त्यामुळे विधान 2 चुकीचे आहे.
3) त् आणि थ् ही त-वर्गातील पहिली दोन व्यंजने असल्याने ती कठोर व्यंजने आहेत, हे विधान बरोबर आहे
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ इंग्रजीत लिहिताना ज्या अक्षरात 'h' येतो, ती महाप्राण व्यंजने असतात (अपवाद : च्).
◾ एकूण 14 वर्ण महाप्राण मानले जातात.
Question : 14
भिन्न उच्चार स्थानांतून निघणाऱ्या स्वरांना ........ स्वर म्हणतात
📝 स्पष्टीकरण : भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर असे म्हणतात.
उदा. अ-इ (कंठ्य-तालव्य), उ-ई (ओष्ठ्य-तालव्य)
उदा. अ-इ (कंठ्य-तालव्य), उ-ई (ओष्ठ्य-तालव्य)
Question : 15
च् , छ् , ज् , झ् ही कोणती व्यंजने आहेत ?
📝 स्पष्टीकरण : च्, छ्, ज्, झ् या व्यंजनांचा उच्चार जेव्हा 'अ' कारयुक्त होतो (उदा. जग, चमचा), तेव्हा त्यांचा उच्चार तालू आणि दात यांच्या सहाय्याने होतो. म्हणून त्यांना दंततालव्य म्हणतात. जर उच्चार 'इ' कारयुक्त असेल तर त्यांना शुद्ध तालव्य म्हणतात. पर्यायानुसार 'दंततालव्य' हा अचूक पर्याय आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ दंततालव्य वर्णांना 'त्स्य' वर्ण असेही म्हणतात.
◾ च-वर्गाचे दोन प्रकारे उच्चार होतात: तालव्य (इ-युक्त) आणि दंततालव्य (अ-युक्त).
महत्त्वाचे मुद्दे :
◾ दंततालव्य वर्णांना 'त्स्य' वर्ण असेही म्हणतात.
◾ च-वर्गाचे दोन प्रकारे उच्चार होतात: तालव्य (इ-युक्त) आणि दंततालव्य (अ-युक्त).
Question : 16
अनुस्वारापुढे पहिल्या पाच वर्ण वर्गातील व्यंजन आल्यास त्याचा उच्चार त्या व्यंजनाच्या वर्गातील .......... अनुनासिकासारखा होतो
📝 स्पष्टीकरण : अनुस्वारापुढे स्पर्श व्यंजनांच्या 5 वर्गांपैकी कोणतेही व्यंजन आल्यास, त्या अनुस्वाराचा उच्चार त्या वर्गातील शेवटच्या म्हणजेच पाचव्या अनुनासिकासारखा केला जातो. या नियमाला पर-सवर्ण संधिनियम म्हणतात.
उदा. कंपाऊंड मधील 'प' च्या पुढे अनुस्वार आहे, प-वर्गाचे शेवटचे अनुनासिक 'म्' आहे, म्हणून त्याचे लेखन कम्पाऊंड असे होऊ शकते.
उदा. कंपाऊंड मधील 'प' च्या पुढे अनुस्वार आहे, प-वर्गाचे शेवटचे अनुनासिक 'म्' आहे, म्हणून त्याचे लेखन कम्पाऊंड असे होऊ शकते.
Question : 17
देहांत हा शब्द पर-सवर्णाने 'देहान्त' असा लिहितात तर स्वरांत हा शब्द कसा लिहाल ?
📝 स्पष्टीकरण : 'स्वरांत' या शब्दात अनुस्वार 'रा' वर असून त्याच्या पुढील अक्षर 'त' आहे. 'त' हा त-वर्गातील वर्ण असून या वर्गातील शेवटचे अनुनासिक 'न्' आहे. म्हणून अनुस्वाराऐवजी अर्धा 'न्' पुढील अक्षराला जोडून 'स्वरान्त' असे अचूक लेखन केले जाईल
Question : 18
खालीलपैकी कोणत्या शब्दात चुकीचा पर - सवर्ण वापरला आहे ?
📝 स्पष्टीकरण : 'पंकज - पम्कज' हे चुकीचे रूप आहे.
'पंकज' या शब्दात अनुस्वार 'प' वर असून पुढील अक्षर 'क' आहे. क-वर्गातील शेवटचे अनुनासिक 'ङ्' (वाङ्मयातील ङ) आहे. त्यामुळे त्याचे शुद्ध पर-सवर्ण रूप 'पङ्कज' असे असायला हवे, 'पम्कज' नाही ('म्' हे प-वर्गाचे अनुनासिक आहे)
'पंकज' या शब्दात अनुस्वार 'प' वर असून पुढील अक्षर 'क' आहे. क-वर्गातील शेवटचे अनुनासिक 'ङ्' (वाङ्मयातील ङ) आहे. त्यामुळे त्याचे शुद्ध पर-सवर्ण रूप 'पङ्कज' असे असायला हवे, 'पम्कज' नाही ('म्' हे प-वर्गाचे अनुनासिक आहे)
Question : 19
दुःखांत हा शब्द पर - सवर्णाचा वापर करून कसा लिहाल ?
📝 स्पष्टीकरण : 'दुःखांत' शब्दात अनुस्वार 'खा' वर असून त्याच्या पुढील अक्षर 'त' आहे. 'त' च्या वर्गातील पाचवा अनुनासिक वर्ण 'न्' हा आहे. त्यामुळे अनुस्वाराचा लोप होऊन तिथे अर्धा 'न्' 'त' ला जोडला जाईल, ज्यामुळे 'दुःखान्त' हे रूप तयार होते
Question : 20
जिभेचा मध्य भाग किंचित वर उचलला जाऊन मुखविवर संकीर्ण होते व कंठमार्गातून आलेली हवा मुखविवरातून वेगाने बाहेर येते व उच्चार होतो अशा व्यंजनांना काय म्हणतात ?
📝 स्पष्टीकरण : ज्या वर्णांचा उच्चार करताना मुखातील अवयवांमुळे हवा घासली जाऊन घर्षणामुळे उष्णता निर्माण होते, त्यांना उष्म व्यंजने किंवा घर्षक म्हणतात. मराठीत श्, ष्, स् ही तीन उष्म व्यंजने आहेत
Question : 21
मराठी वर्णमालेत एकूण किती वर्ण महाप्राण म्हणून मानले जातात ?
📝 स्पष्टीकरण : मराठी वर्णमालेत एकूण 14 वर्ण महाप्राण म्हणून मानले जातात. मुख्य महाप्राण वर्ण 'ह' आहे. याशिवाय स्पर्श व्यंजनातील 10 अक्षरे (ख्, घ्, छ्, झ्, ठ्, ढ्, थ्, ध्, फ्, भ्) आणि उष्मे (श्, ष्, स्) असे एकूण 14 वर्ण महाप्राण आहेत
Question : 22
' न् ' हे अनुनासिक कोणत्या उच्चारण प्रकारातील आहे ?
📝 स्पष्टीकरण : 'न्' हे अनुनासिक 'त' वर्गातील (त, थ, द, ध, न) पाचवे अक्षर आहे. त-वर्गातील अक्षरांचा उच्चार करताना जिभेचे टोक वरच्या दातांना स्पर्श करते, म्हणून हे दंत्य उच्चारण प्रकारातील आहे
Question : 23
पुढीलपैकी तालव्य अल्पप्राण असणारे व्यंजन कोणते ?
📝 स्पष्टीकरण : 'च्' हे व्यंजन तालव्य वर्गातील (च-वर्ग) आहे, आणि वर्गातील पहिले अक्षर असल्यामुळे ते अल्पप्राण आहे ('h' ची छटा नसते). 'छ्' हा महाप्राण आहे, 'ज्' हा मृदू अल्पप्राण आहे, तर 'क्' हा कंठ्य वर्ण आहे. त्यामुळे 'च्' हा अचूक पर्याय आहे
Question : 24
वर्णांची उच्चारण स्थाने या दृष्टीकोनातून पुढीलपैकी कोणता वर्ण गट तालव्य वर्णगट आहे
Question : 25
......... स्वर हे तालव्य वर्ण आहेत
📝 स्पष्टीकरण : इ आणि ई या स्वरांचा उच्चार करताना मुखातील जिभेचा मध्यभाग वरच्या कडक टाळूच्या जवळ जातो, म्हणून हे दोन्ही स्वर तालव्य वर्ण आहेत
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0