समास व समासाचे प्रकार - मराठी व्याकरण | Samas Marathi Grammar Question | प्रश्नसंच - 4

सराव प्रश्नसंच

Question : 1

दोन किंवा अधिक शब्द जोडून एक जोडशब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेला ---------------- म्हणतात

❶ संधी

❷ प्रयोग

❸ समास

❹ अलंकार

📝 स्पष्टीकरण : शब्दांची काटकसर करून दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र जोडून एक जोडशब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात. अशा प्रकारे बनलेल्या शब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात.

Question : 2

ज्या समासात पूर्वपद प्रधान / महत्त्वाचे असते, तो समास कोणता ?

❶ तत्पुरुष समास

❷ द्वंद्व समास

❸ अव्ययीभाव समास

❹ बहुव्रीहि समास

📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासात पूर्वपद (पहिले पद) प्रधान/महत्त्वाचे असते, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात. उदा. प्रतिदिन, यथाशक्ती, आमरण.

Question : 3

इतरेतर द्वंद्व समासाविषयी योग्य विधाने ओळखा -
 1 ) या समासाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' या उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग होतो
 2 ) या समासातून तयार होणारे सामासिक पद नेहमी अनेकवचनी असतात
 3 ) नवरा-बायको हे या समासाचे उदाहरण आहे

❶ केवळ 1 आणि 2

❷ केवळ 2 आणि 3

❸ केवळ 1 आणि 3

❹ सर्व

📝 स्पष्टीकरण : इतरेतर द्वंद्व समासात विग्रह करताना 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक अव्ययांचा वापर होतो, तयार होणारे पद अनेकवचनी अर्थ व्यक्त करते आणि 'नवरा-बायको' (नवरा आणि बायको) हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 4

वनभोजन या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा ?

❶ अव्ययीभाव समास

❷ तत्पुरुष समास

❸ द्वंद्व समास

❹ बहुव्रीहि समास

📝 स्पष्टीकरण : वनभोजन = वनातील भोजन. विग्रह करताना 'तील' (सप्तमी विभक्ती) प्रत्यय लोप पावत असल्याने हा सप्तमी तत्पुरुष समास (तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार) आहे.

Question : 5

'प्रतिदिन' या शब्दाचा समास प्रकार कोणता ?

❶ अव्ययीभाव समास

❷ तत्पुरुष समास

❸ द्वंद्व समास

❹ बहुव्रीहि समास

📝 स्पष्टीकरण : प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी) या शब्दात 'प्रति' हा संस्कृत उपसर्ग लागला असून तो वाक्यात क्रियाविशेषणासारखे कार्य करतो, म्हणून हा अव्ययीभाव समास आहे.

Question : 6

समाहार द्वंद्व समासाविषयी योग्य विधाने ओळखा -
 1 ) या समासाचा विग्रह करताना 'वगैरे', 'इत्यादी' या शब्दांचा उपयोग होतो
 2 ) या समासातून तयार होणारा सामासिक शब्द नेहमी अनेकवचनी असतो
 3 ) 'चहापाणी' हे या समासाचे उदाहरण आहे

❶ फक्त 2

❷ फक्त 1 आणि 3

❸ फक्त 3

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : समाहार द्वंद्व समासात समाविष्ट घटकांचा समुदाय (इत्यादी/वगैरे) दर्शवला जातो. यातील सामासिक पद हे समुच्चयात्मक अर्थ व्यक्त करत असल्यामुळे अनेकवचनी मानले जाते आणि 'चहापाणी' हे याचे उदाहरण आहे. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 7

'धर्मग्रंथ' या शब्दाचा समास प्रकार ओळखा ?

❶ कर्मधारय

❷ षष्ठी तत्पुरुष

❸ पंचमी तत्पुरुष

❹ द्वंद्व समास

📝 स्पष्टीकरण : धर्मग्रंथ = धर्माचा ग्रंथ. विग्रह करताना 'चा' (षष्ठी विभक्ती प्रत्यय) चा लोप होतो, म्हणून हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे.

Question : 8

'पक्षी' हा शब्द कोणत्या तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे ?

❶ नञ् तत्पुरुष

❷ उपपद तत्पुरुष

❸ षष्ठी तत्पुरुष

❹ अलुक् तत्पुरुष

📝 स्पष्टीकरण : पक्षी = पंख (पक्ष) असणारा. ज्या समासातील उत्तरपद हे कृदंत (धातूसाधित) असते आणि स्वतंत्रपणे वापरले जात नाही, त्याला उपपद तत्पुरुष समास म्हणतात.

Question : 9

'आजी-आजोबा' हे कोणत्या द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे ?

❶ वैकल्पिक द्वंद्व

❷ इतरेतर द्वंद्व

❸ समाहार द्वंद्व

❹ कर्मधारय

📝 स्पष्टीकरण : आजी-आजोबा = आजी आणि आजोबा. विग्रह करताना 'आणि' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययाचा वापर होतो, म्हणून हा इतरेतर द्वंद्व समास आहे.

Question : 10

'गावोगाव' या अव्ययीभाव समासात कोणत्या शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे ?

❶ नाम

❷ क्रियापद

❸ विशेषण

❹ क्रियाविशेषण

📝 स्पष्टीकरण : गावोगाव (प्रत्येक गावी) या शब्दात 'गांव' या नाम या शब्दप्रकाराची द्विरुक्ती/पुनरावृत्ती होऊन मराठी अव्ययीभाव समास तयार झाला आहे.

Question : 11

वैकल्पिक द्वंद्व समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा -
 1 ) या समासाचा विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' यांसारख्या उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग होतो
 2 ) या समासातील दोन्ही पदे परस्परविरोधी किंवा विरुद्धार्थी असतात
 3 ) 'पाप-पुण्य' हे या समासाचे उदाहरण आहे

❶ केवळ 1

❷ केवळ 2 आणि 3

❸ केवळ 3

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : वैकल्पिक द्वंद्व समासात परस्परविरोधी पदे असतात, विग्रहासाठी 'किंवा/अथवा/वा' वापरतात आणि पाप-पुण्य (पाप किंवा पुण्य) हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 12

ज्या समासात दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाची असतात, तो समास कोणता ?

❶ अव्ययीभाव

❷ तत्पुरुष

❸ द्वंद्व

❹ बहुव्रीहि

📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने प्रधान (महत्त्वाची) असतात, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात. उदा. आईवडील, खरेखोटे.

Question : 13

ज्या समासात पहिले किंवा दुसरे कोणतेच पद महत्त्वाचे नसून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो, तो समास कोणता ?

❶ कर्मधारय

❷ द्विगु

❸ द्वंद्व

❹ बहुव्रीहि

📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासातील दोन्ही पदे गौण असतात व त्यावरून तिसऱ्याच घटकाचा बोध होतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात. उदा. वक्रतुंड, नीलकंठ.

Question : 14

'तोंडपाठ' हा कोणत्या विभक्ती तत्पुरुष समासाचा प्रकार आहे ?

❶ चतुर्थी तत्पुरुष

❷ पंचमी तत्पुरुष

❸ तृतीया तत्पुरुष

❹ षष्ठी तत्पुरुष

📝 स्पष्टीकरण : तोंडपाठ = तोंडाने पाठ. विग्रह करताना 'ने' (तृतीया विभक्ती प्रत्यय) चा लोप होतो, म्हणून हा तृतीया विभक्ती तत्पुरुष समास आहे.

Question : 15

चहापाणी हे कोणत्या द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे ?

❶ इतरेतर द्वंद्व

❷ वैकल्पिक द्वंद्व

❸ समाहार द्वंद्व

❹ अव्ययीभाव

📝 स्पष्टीकरण : चहापाणी = चहा, पाणी व इतर फराळाचे पदार्थ. इतर समान पदार्थांचा समावेश ('इत्यादी') दर्शवला जात असल्यामुळे हा समाहार द्वंद्व समास आहे.

Question : 16

इतरेतर द्वंद्व समास, वैकल्पिक द्वंद्व समास आणि समाहार द्वंद्व समास हे द्वंद्व समासाचे उपप्रकार कोणत्या आधारावर ठरवले जातात ?

❶ सामासिक शब्दातील पदांच्या संख्येनुसार

❷ सामासिक शब्दाच्या लिंगानुसार

❸ विग्रहात वापरलेल्या उभयान्वयी अव्ययांनुसार

❹ यापैकी नाही

📝 स्पष्टीकरण : सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना जोडण्यासाठी कोणत्या प्रकारच्या उभयान्वयी अव्ययाचा (समुच्चयबोधक, विकल्पबोधक, किंवा समाहार दर्शक) वापर केला जातो, त्यावरून हे उपप्रकार ठरतात.

Question : 17

ज्या समासाचा विग्रह करताना 'किंवा' या उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग होतो, तो समास कोणता ?

❶ समाहार द्वंद्व समास

❷ वैकल्पिक द्वंद्व समास

❸ इतरेतर द्वंद्व समास

❹ अव्ययीभाव समास

📝 स्पष्टीकरण : दोनपैकी एकाची निवड दर्शवण्यासाठी विग्रहाच्या वेळी 'किंवा', 'अथवा', 'वा' या विकल्पाचा वापर होतो, त्यास वैकल्पिक द्वंद्व समास म्हणतात.

Question : 18

ज्या तत्पुरुष समासातील पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि त्यातून समूहाचा बोध होतो, तो समास कोणता ?

❶ कर्मधारय समास

❷ द्विगु समास

❸ उपपद तत्पुरुष

❹ नञ् तत्पुरुष

📝 स्पष्टीकरण : ज्या समासातील पूर्वपद संख्यावाचक विशेषण असते व त्यावरून समूहाचा अर्थ होतो, त्याला द्विगु समास म्हणतात.

Question : 19

खालीलपैकी योग्य विधान/ने असलेला पर्याय ओळखा -
 1) 'गजानन' हे समानाधिकरण बहुव्रीही समासाचे उदाहरण आहे
 2) 'दशमुख' या शब्दाचा विग्रह 'दहा आहेत मुखे ज्याला तो' असा होतो
 3) समानाधिकरण बहुव्रीही समासात पहिले पद विशेषण व दुसरे पद नाम असते

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 3

❸ फक्त 1

❹ फक्त 4

📝 स्पष्टीकरण : गजानन = गजाचे आनन (तोंड) आहे ज्याला तो (व्याधिकरण बहुव्रीही). समानाधिकरण बहुव्रीही समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात. दिलेल्या विकल्पांपैकी पर्याय क्र. 4 (फक्त 4) योग्य मानला गेला आहे.

Question : 20

आई-वडील या सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना कोणते उभयान्वयी अव्यय वापरतात ?

❶ व किंवा आणि

❷ किंवा

❸ अथवा

❹ वा

📝 स्पष्टीकरण : आई-वडील हा इतरेतर द्वंद्व समास आहे. याचा विग्रह करताना 'आई आणि वडील' किंवा 'आई व वडील' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.

Question : 21

त्रिभुवन हे कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे ?

❶ कर्मधारय

❷ द्विगु

❸ द्वंद्व

❹ बहुव्रीहि

📝 स्पष्टीकरण : त्रिभुवन = तीन भुवनांचा (लोकांचा) समुदाय. पहिले पद संख्याविशेषण असून समूहाचा बोध होत असल्यामुळे हा द्विगु समास आहे.

Question : 22

द्वंद्व समासात पदे जोडताना कोणत्या प्रकारचे अव्यय वापरले जाते ?

❶ क्रियाविशेषण अव्यय

❷ शब्दयोगी अव्यय

❸ उभयान्वयी अव्यय

❹ केवलप्रयोगी अव्यय

📝 स्पष्टीकरण : द्वंद्व समासातील पदांचा विग्रह करताना समुच्चयबोधक किंवा विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा (उदा. आणि, व, किंवा, अथवा) वापर केला जातो.

Question : 23

बहुव्रीही समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा -
 1) या समासात दोन्ही पदे गौण असतात
 2) या समासातून तयार होणाऱ्या सामासिक शब्दातून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो
 3) हा समास विग्रह करताना 'जो', 'जी', 'जे', 'तो', 'ती', 'ते', 'ज्याला', 'ज्याचे' यांसारख्या शब्दांचा वापर होतो

❶ केवळ 1 आणि 2

❷ केवळ 2

❸ केवळ 1

❹ सर्व विधाने योग्य

📝 स्पष्टीकरण : बहुव्रीही समासात दोन्ही पदे गौण असतात, तिसऱ्याच घटकाचा बोध होतो आणि विग्रहाच्या वेळी संबंधदर्शक सर्वनामे (जो, तो, ज्याचे इत्यादी) वापरली जातात. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 24

ज्या तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा विभक्ती) असतात, तो समास कोणता ?

❶ द्विगु समास

❷ उपपद तत्पुरुष

❸ कर्मधारय समास

❹ नञ् तत्पुरुष

📝 स्पष्टीकरण : कर्मधारय समासात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत म्हणजे प्रथमा विभक्तीत असतात. उदा. महापुरुष = महान असा पुरुष.

Question : 25

खालीलपैकी योग्य विधाने ओळखा -
 1) 'नीलकंठ' हे बहुव्रीही समासाचे उदाहरण आहे
 2) 'नीलकंठ' या शब्दाचा विग्रह 'निळा आहे कंठ ज्याचा तो' असा होतो
 3) या उदाहरणातून 'शंकर' या तिसऱ्या पदाचा बोध होतो

❶ फक्त 1

❷ फक्त 2 आणि 3

❸ फक्त 1 आणि 3

❹ सर्व विधाने योग्य

📝 स्पष्टीकरण : नीलकंठ हा बहुव्रीही समास असून त्याचा विग्रह 'निळा आहे कंठ ज्याचा तो' असा होतो आणि यातून शंकर या तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0