संधी मराठी व्याकरण प्रश्न | Sandhi Marathi Grammar Questions | प्रश्नसंच - 1

संधी मराठी व्याकरण प्रश्न

Question : 1

खालील शब्द कोणत्या संधीची उदाहरणे आहेत ?
1 ) घर + ई = घरी
2 ) एक + एक = एकेक
3 ) भरड + ऊन = भरडून

❶ पररूप संधी

❷ पूर्वरूप संधी

❸ अनुरूप संधी

❹ यापैकी नाही

मराठीच्या विशेष संधी नियमांनुसार, जेव्हा दोन स्वर एकापाठोपाठ येतात, तेव्हा पहिल्या स्वराचा (पूर्वरूपाचा) लोप होतो आणि दुसरा स्वर (पररूप) कायम राहून संधी होते, त्याला पररूप संधी म्हणतात.
• घर + ई = घरी (अ + ई → ई)
• एक + एक = एकेक (अ + ए → ए)
• भरड + ऊन = भरडून (अ + ऊ → ऊ)

Question : 2

खालीलपैकी मराठीतील पररूप संधीचे उदाहरण कोणते ?

❶ दिगंबर

❷ सांगेन

❸ नभोमंडळ

❹ अतएव

सांगेन या शब्दाची फोड सांग + एन अशी होते. यात पहिल्या शब्दाच्या शेवटी असणारा 'अ' हा स्वर लोप पावतो आणि दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीचा 'ए' हा पररूप स्वर कायम राहून 'सांगेन' हा शब्द बनतो. (दिगंबर - व्यंजन संधी, नभोमंडळ - विसर्ग संधी).

Question : 3

खाली मराठी व्याकरणातील संधीचे काही प्रकार व त्यांची उदाहरणे दिली आहेत . यांच्या योग्य जोड्या असलेला पर्याय निवडा ?
गट अ - संधी
1 ) सजातीय स्वर संधी
2 ) विजातीय स्वरसंधी
3 ) पूर्व रूप स्वरसंधी
4 ) पररूप स्वरसंधी
गट ब - उदाहरण
A ) भेटून
B ) नाहीसा
C ) गोलाकार
D ) रामेश्वर

❶ 1-D , 2-A , 3-B , 4-C

❷ 1-A , 2-B , 3-C , 4-D

❸ 1-C , 2-D , 3-B , 4-A

❹ 1-B , 2-C , 3-D , 4-A

सविस्तर स्पष्टीकरण आणि जोड्या :
• 1) सजातीय स्वर संधी → C) गोलाकार: गोल + आकार (अ + आ = आ). दोन समान जातीचे स्वर एकत्र आले आहेत.
• 2) विजातीय स्वरसंधी → D) रामेश्वर: राम + ईश्वर (अ + ई = ए). गुणादेश विजातीय स्वर संधी.
• 3) पूर्व रूप स्वरसंधी → B) नाहीसा: नाही + असा (ई + अ = ई). पहिला स्वर कायम राहिला.
• 4) पररूप स्वरसंधी → A) भेटून: भेट + ऊन (अ + ऊ = ऊ). दुसरा स्वर कायम राहिला.
यावरून 1-C, 2-D, 3-B, 4-A हा पर्याय अचूक ठरतो.

Question : 4

खालील पर्यायी उत्तरांतून पूर्वरूप संधी ओळखा

❶ दिग्विजय

❷ मनोरथ

❸ देवालय

❹ चांगलेसे

चांगलेसे हा शब्द चांगले + असे या दोन शब्दांपासून बनला आहे. संधी होताना पहिल्या शब्दातील शेवटचा स्वर 'ए' तसाच राहतो आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला स्वर 'अ' लोप पावतो. पूर्वरूप कायम राहत असल्यामुळे याला पूर्वरूप संधी म्हणतात.

Question : 5

सज्जन या शब्दातील संधीचा प्रकार कोणता

❶ सजातीय संधी

❷ व्यंजन संधी

❸ स्वर संधी

❹ विसर्गसंधी

सज्जन या शब्दाचा विग्रह सत् + जन असा होतो. पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण 'त्' (व्यंजन) असून पुढे 'ज' हे व्यंजन आले आहे. 'त्' च्या नियमानुसार त् ऐवजी 'ज' होऊन ज + ज = ज्ज बनतो. दोन व्यंजने एकत्र आल्यामुळे ही व्यंजन संधी आहे.

Question : 6

मनोरंजन हा शब्द कोणता संधी प्रकार आहे

❶ विशेष संधी

❷ स्वर संधी

❸ व्यंजन संधी

❹ विसर्ग संधी

मनोरंजन या शब्दाचा अचूक विग्रह मनः + रंजन असा होतो. विसर्गाच्या मागे 'अ' हा स्वर असून पुढे 'र' हे मृदू व्यंजन आल्यामुळे विसर्गाचा 'उ' होतो आणि तो मागील 'अ' मध्ये मिसळून 'ओ' बनतो

Question : 7

खाली मराठी व्याकरणातील संधीचे काही प्रकार व त्यांची उदाहरणे दिलेली आहेत
गट ' अ ' संधी
1 ) व्यंजन संधी
2 ) अनुनासिक संधी
3 ) पूर्व रूप संधी
4 ) स्वरसंधी
गट ' ब ' उदाहरण
A ) महिलाश्रम
B ) नदीत
C ) वाङनिश्चय
D ) सज्जन

❶ 1-C , 2-D , 3-A , 4-B

❷ 1-A , 2-B , 3-C , 4-D

❸ 1-D , 2-C , 3-B , 4-A

❹ 1-B , 2-C , 3-D , 4-A

योग्य विश्लेषण व जोड्या :
• 1) व्यंजन संधी → D) सज्जन (सत् + जन)
• 2) अनुनासिक संधी → C) वाङनिश्चय (वाक् + निश्चय - पहिल्या पाच वर्गातील व्यंजनापुढे अनुनासिक आल्यास त्या वर्गातील अनुनासिक येते.)
• 3) पूर्वरूप संधी → B) नदीत (नदी + आत - पहिला स्वर 'ई' कायम राहिला)
• 4) स्वरसंधी → A) महिलाश्रम (महिला + आश्रम - आ + आ = आ)
त्यामुळे अचूक पर्याय 1-D, 2-C, 3-B, 4-A हा आहे.

Question : 8

यशोधन , निरंतर , दुष्काळ , बहिष्कार हे शब्द कोणत्या संधीची उदाहरणे आहेत . अचूक पर्याय निवडा

❶ पूर्णसंधी

❷ व्यंजनसंधी

❸ स्वरसंधी

❹ विसर्गसंधी

हे सर्व शब्द विसर्गसंधीचे नियम पाळतात. विग्रह पुढीलप्रमाणे आहे :
• यशोधन = यशः + धन (विसर्ग उकार संधी)
• निरंतर = निः + अंतर (विसर्ग र-संधी)
• दुष्काळ = दुः + काळ (विसर्ग ष-संधी)
• बहिष्कार = बहिः + कार (विसर्ग ष-संधी)

Question : 9

खालील शब्द कोणत्या संधीची उदाहरणे आहेत ?
1 ) हात + ऊन = हातून
2 ) न + उमजे = नुमजे
3 ) घाम + ओळे = घामोळे

❶ पररूप संधी

❷ पूर्वरूप संधी

❸ अनुरूप संधी

❹ यापैकी नाही

या सर्व उदाहरणांमध्ये पहिल्या शब्दाच्या शेवटचा स्वर लोप पावून दुसरा स्वर कायम राहतो आणि पहिल्या व्यंजनात मिसळतो.
• हात + ऊन = हातून (अ लोप पावला, 'ऊ' कायम राहिला)
• न + उमजे = नुमजे (अ लोप पावला, 'उ' कायम राहिला)
• घाम + ओळे = घामोळे (अ लोप पावला, 'ओ' कायम राहिला)
म्हणून ही पररूप संधी आहे.

Question : 10

पूर्वरूप संधीचे उदाहरण ओळखा

❶ घामोळे

❷ मनस्ताप

❸ खिडकीत

❹ निस्तेज

खिडकीत या शब्दाची फोड खिडकी + आत अशी होते. यात पहिल्या शब्दाचा शेवटचा स्वर 'ई' तसाच कायम राहतो आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला स्वर 'अ' लोप पावतो. पूर्वरूप कायम राहिल्यामुळे ही पूर्वरूप संधी ठरते.

Question : 11

खालील मराठी व्याकरणातील संधीचे प्रकार व त्यांची उदाहरणे यांच्या योग्य जोड्या जुळवा :
गट ' अ ' (संधी)
1) सजातीय संधी
2) विसर्गसंधी
3) व्यंजन संधी
4) पूर्वरूप संधी
गट ' ब ' (उदाहरण)
A) सच्चिदानंद
B) खिडकीत
C) सारासार
D) शनैश्वर

❶ 1-C , 2-D , 3-A , 4-B

❷ 1-A , 2-B , 3-C , 4-D

❸ 1-D , 2-A , 3-B , 4-C

❹ 1-B , 2-C , 3-D , 4-A

जोड्यांचे स्पष्टीकरण :
• 1) सजातीय संधी → C) सारासार (सार + असार → अ + अ = आ)
• 2) विसर्गसंधी → D) शनैश्वर (शनैः + चर → विसर्गाचा 'श्' होतो)
• 3) व्यंजन संधी → A) सच्चिदानंद (सत् + चित् + आनंद)
• 4) पूर्वरूप संधी → B) खिडकीत (खिडकी + आत → 'ई' कायम)
त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय 1-C, 2-D, 3-A, 4-B आहे.

Question : 12

विपतकाल या शब्दाची संधी खालीलपैकी कोणत्या पोट शब्दांनी केली जाते ?

❶ विः + पद्काल

❷ विपद् + काल

❸ विप + त् काल

❹ विपत् + काल

प्रथम व्यंजन संधीचा नियम: पहिल्या पाच वर्गातील कठोर व्यंजनाशिवाय इतर कोणत्याही व्यंजनापुढे (उदा. 'द्' या मृदू व्यंजनापुढे) कठोर व्यंजन ('क') आल्यास, त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येते. त्यानुसार विपद् + काल मधील 'द्' चा बदल 'त्' मध्ये होऊन 'विपत्काल' शब्द तयार होतो.

Question : 13

अनुक्रमे प्रथम व्यंजन संधी, स्वर संधी, अनुनासिक संधी व विसर्ग संधी असणारा पर्याय निवडा ?

❶ क्षुत्पीडा, प्रत्येक, वांङमय, दुरात्मा

❷ वांङमय, दुरात्मा, प्रत्येक, क्षुत्पीडा

❸ प्रत्येक, वांङमय, क्षुत्पीडा, दुरात्मा

❹ दुरात्मा, प्रत्येक, वांङमय, क्षुत्पीडा

शब्दांचे अचूक वर्गीकरण आणि विग्रह :
• 1) क्षुत्पीडा : क्षुध् + पीडा (प्रथम व्यंजन संधी - 'ध' चा 'त्' होतो)
• 2) प्रत्येक : प्रति + एक (स्वर संधी - इ + ए = य + ए, यण् संधी)
• 3) वाङ्मय : वाक् + मय (अनुनासिक व्यंजन संधी - 'क' चा 'ङ' होतो)
• 4) दुरात्मा : दु: + आत्मा (विसर्ग र-संधी)
हा क्रम पहिल्याच पर्यायात तंतोतंत जुळतो.

Question : 14

तपोबल, मनोरम, रजोगुण हे शब्द कोणत्या संधीची उदाहरणे आहेत ? अचूक पर्याय निवडा

❶ स्वरसंधी

❷ व्यंजनसंधी

❸ विसर्गसंधी

❹ पूर्णसंधी

विसर्ग उकार संधीचा नियम: विसर्गाच्या मागे 'अ' हा स्वर असून पुढे मृदू व्यंजन आल्यास विसर्गाचा 'उ' होतो व तो मागील 'अ' मध्ये मिसळून 'ओ' बनतो.
• तपः + बल = तपोबल
• मनः + रम = मनोरम
• रजः + गुण = रजोगुण
त्यामुळे ही विसर्गसंधी आहे.

Question : 15

पुरुषार्थ, प्रथमाध्याय - हे शब्द संधीच्या कोणत्या प्रकारातील आहेत ?

❶ स्वरसंधी

❷ विसर्गसंधी

❸ व्यंजनसंधी

❹ यापैकी नाही

हे दोन्ही शब्द दीर्घत्व (सजातीय) स्वरसंधीची उदाहरणे आहेत. कारण यात दोन जवळ येणारे वर्ण हे स्वर आहेत:
• पुरुष + अर्थ = पुरुषार्थ (अ + अ = आ)
• प्रथम + अध्याय = प्रथमाध्याय (अ + अ = आ)

Question : 16

खाली दिलेल्या पर्यायातून स्वरसंधी असणारा पर्याय निवडा ?

❶ सन्मती

❷ गुरूपदेश

❸ सदाचार

❹ वाक्यपती

गुरूपदेश हा शब्द गुरू + उपदेश असा जोडला जातो. पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण 'उ' (स्वर) आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण 'उ' (स्वर) एकत्र येऊन दीर्घ 'ऊ' बनतो (उ + उ = ऊ). इतर पर्याय व्यंजन संधीची उदाहरणे आहेत (सत् + मती = सन्मती; सत् + आचार = सदाचार).

Question : 17

व्यंजन संधी कशी तयार होते ?

❶ व्यंजनामध्ये स्वर किंवा व्यंजन मिसळून

❷ व्यंजनामध्ये स्वराधी मिसळून

❸ व्यंजनामध्ये स्वर किंवा विसर्ग मिसळून

❹ व्यंजनांमध्ये फक्त व्यंजन मिसळून

व्याकरण नियमांनुसार, संन्निहित असणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण जर व्यंजन असेल आणि त्यापुढे येणारा दुसरा वर्ण हा स्वर किंवा व्यंजन यांपैकी काहीही असेल, तर त्या जोडणीला व्यंजन संधी असे म्हणतात.

Question : 18

खाली दिलेल्या पर्यायी उत्तरांतील पररूप संधी असलेले योग्य पर्यायी उत्तर कोणते ?

❶ होऊन

❷ जाऊन

❸ घेईल

❹ करून

करून या शब्दाची फोड कर + ऊन अशी होते. पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'अ' हा स्वर आहे आणि पुढे 'ऊ' हा स्वर येतो. संधी होताना पहिला स्वर 'अ' लोप पावतो आणि पररूप (दुसरा स्वर) 'ऊ' कायम राहतो. म्हणून ही पररूप संधी आहे. (जाऊन, होऊन ही पूर्वरूप संधीची रूपे मानली जातात).

Question : 19

पुढील पर्यायांपैकी व्यंजन संधीचे उदाहरण कोणते ? तो अचूक पर्याय निवडा

❶ हस्तिन् + दन्त = हस्तिदन्त

❷ निः + कारण = निष्कारण

❸ भव + औषधी = भवौषधि

❹ यापैकी नाही

हस्तिन् + दन्त = हस्तिदन्त हे व्यंजन संधीचे उदाहरण आहे, कारण यात 'न्' या व्यंजनाचा लोप होऊन संधी साधली जाते (न-लोप व्यंजन संधी). इतर पर्यायांत 'निः + कारण' ही विसर्ग संधी आहे आणि 'भव + औषधी' ही वृद्ध्यादेश स्वरसंधी आहे.

Question : 20

खालील शब्द कोणत्या संधीची उदाहरणे आहेत ?
1) चिंधी + ओटी = चिंधोटी
2) हर + एक = हरेक
3) कर + ऊन = करून

❶ पूर्वरूप संधी

❷ पररूप संधी

❸ अनुरूप संधी

❹ यापैकी नाही

या तिन्ही शब्दांत संधी होताना पूर्वपदातील शेवटचा स्वर निघून जातो आणि उत्तरपदातील पहिला स्वर जशास तसा जोडला जातो:
• चिंधी + ओटी = चिंधोटी (ई लोप पावून 'ओ' राहिला)
• हर + एक = हरेक (अ लोप पावून 'ए' राहिला)
• कर + ऊन = करून (अ लोप पावून 'ऊ' राहिला)
यामुळे ही पररूप संधी ठरते.

Question : 21

मनःपटल या विसर्गसंधीची फोड -------------

❶ मनस् + पटल

❷ मन + पटल

❸ मनो + पटल

❹ मनः + पटल

Question : 22

धनुर्वात ही संधी कशी सोडवली जाईल ?

❶ धनुः + वात

❷ धनु + र्वात

❸ धनुर + वात

❹ धनू: + र्वात

विसर्ग र-संधीचा नियम : विसर्गाच्या मागे 'अ, आ' शिवाय कोणताही स्वर (येथे 'उ' आहे) असून पुढे मृदू वर्ण ('व') आल्यास, विसर्गाचा 'र्' होतो आणि तो पुढील वर्णावर रफारच्या रूपात जोडला जातो. म्हणून धनुः + वात = धनुर्वात.

Question : 23

'निष्पाप' या शब्दाची संधी ओळखा ?

❶ निष् + पाप

❷ निः + पाप

❸ निष + पाप

❹ निष्प + आप

विसर्ग ष-संधीचा नियम: विसर्गाच्या आधी 'इ' किंवा 'उ' हा स्वर असून पुढे 'क, ख, प, फ' यांपैकी वर्ण आल्यास विसर्गाचा 'ष्' होतो. त्यानुसार निः + पाप = निष्पाप (इ + विसर्ग + प → ष्) अशी योग्य फोड होते.

Question : 24

गरजेनुसार या शब्दाचा योग्य संधी विग्रह कोणता ?

❶ गरज + नुसार

❷ गरजे + नुसार

❸ गरज + अनुसार

❹ गरजे + अनुस्वार

गरज + अनुसार = गरजेनुसार ही मराठीतील पररूप संधी आहे. विग्रह करताना मूळ अर्थपूर्ण शब्द वेगळे केले जातात. 'गरज' हा मूळ शब्द असून त्याला 'अनुसार' हा शब्द जोडताना पहिल्या शब्दातील 'अ' चा लोप होऊन पुढील बदल होतो.

Question : 25

संधी विग्रह करा : मिष्टान्न

❶ मिष्ट + आंन्न

❷ मिष्टा + आन्न

❸ मिष्टां + अन्न

❹ मिष्ट + अन्न

हा शब्द दीर्घत्व स्वरसंधी नियमाने तयार झाला आहे. मिष्ट + अन्न या विग्रहामध्ये पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'अ' (ट + अ) असून दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीलाही 'अ' आहे. दोन्ही सजातीय स्वर एकत्र येऊन 'आ' हा दीर्घ स्वर बनतो (अ + अ = आ), ज्यामुळे 'मिष्टान्न' हा शब्द सिद्ध होतो.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0