शब्दसिद्धी मराठी व्याकरण सराव प्रश्न | Shabdsiddhi Marathi Vyakaran | प्रश्नसंच - 2

साधित शब्द मराठी व्याकरण प्रश्न

Question : 1

साधित शब्दांचे एकूण किती प्रकार पडतात ?

▪️ 2

▪️ 5

▪️ 3

▪️ 4

मराठी व्याकरणात साधित शब्दांचे एकूण 4 मुख्य प्रकार पडतात.
जेव्हा मूळ धातूला किंवा शब्दाला आधी (उपसर्ग) किंवा नंतर (प्रत्यय) जोडला जातो, किंवा दोन शब्द एकत्र येतात, तेव्हा 'साधित शब्द' तयार होतात.
4 मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे :

1. उपसर्गघटित शब्द : शब्दाच्या पूर्वी (आधी) जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना उपसर्ग म्हणतात. अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या शब्दांना उपसर्गघटित शब्द म्हणतात.
▪️उदा. यथाशक्ती (यथा + शक्ती), सुविचार (सु + विचार), अपशब्द (अप + शब्द)
2. प्रत्ययघटित शब्द : शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी (नंतर) जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना प्रत्यय म्हणतात. अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या शब्दांना प्रत्ययघटित शब्द म्हणतात.
▪️उदा. जळू (जळ + ऊ), दयाळू (दया + आळू), गुलामगिरी (गुलाम + गिरी)
3. सामासिक शब्द : दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन जो एक नवीन जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द म्हणतात.
▪️ उदा. बटाटेवडा, पंचवटी, राष्ट्रपती, देवघर
4. अभ्यस्त शब्द : एकाच शब्दाची किंवा काही अक्षरांची पुनरावृत्ती होऊन तयार झालेल्या शब्दांना अभ्यस्त शब्द म्हणतात.
▪️ उदा. शेजारीपाजारी, हळूहळू, कडकड, घरघर

Question : 2

सिद्ध शब्दाला उपसर्ग अथवा प्रत्यय जोडल्यास तयार होणाऱ्या शब्दाला काय म्हणतात

▪️ साधित शब्द

▪️ उपसर्गघटित शब्द

▪️ तत्सम शब्द

▪️ तद्भव शब्द

साधित शब्द म्हणजे असे शब्द जे मूळ शब्दाला (सिद्ध शब्दाला) उपसर्ग किंवा प्रत्यय जोडून तयार होतात.
हे शब्द भाषेतील मूळ धातूंना नवीन रूप देतात, ज्यामुळे त्यांचा अर्थ बदलतो किंवा त्यात भर पडते. उपसर्ग घटित शब्द: जेव्हा मूळ शब्दाच्या (सिद्ध शब्दाच्या) आधी उपसर्ग जोडला जातो, तेव्हा तो उपसर्ग घटित साधित शब्द बनतो.
उदाहरण : 'हार' हा सिद्ध शब्द आहे . त्याला 'प्र' हा उपसर्ग जोडल्यास 'प्रहार' हा साधित शब्द तयार होतो. येथे अर्थ पूर्णपणे बदलला आहे. प्रत्यय घटित शब्द: जेव्हा मूळ शब्दाच्या (सिद्ध शब्दाच्या) नंतर प्रत्यय जोडला जातो, तेव्हा तो प्रत्यय घटित साधित शब्द बनतो .
उदाहरण : 'दया' हा सिद्ध शब्द आहे. त्याला 'ळू' हा प्रत्यय जोडल्यास 'दयाळू' हा साधित शब्द तयार होतो. इथे 'दया' या भावनेला विशेषणाचे रूप मिळाले आहे .
निष्कर्ष : यावरून स्पष्ट होते की, जेव्हा सिद्ध शब्दांना उपसर्ग किंवा प्रत्यय जोडले जातात, तेव्हा नवीन तयार होणाऱ्या शब्दाला साधित शब्द असे म्हणतात

Question : 3

योग्य विधान ओळखा ?

▪️ पूर्णाभ्यस्त शब्द, अंशाभ्यस्त शब्द, अनुकरण वाचक शब्द हे अभ्यस्त शब्दाचे प्रकार आहेत

▪️ उपसर्गघटित, प्रत्यय घटित, अभ्यस्त, सामासिक शब्द हे सिद्ध शब्दाचे प्रकार आहेत

▪️ उपसर्ग स्वतंत्रपणे वापरता येतात

▪️ उपसर्गाचा क्वचित, स्वतंत्रपणे उपयोग होतो

दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य विधान खालीलप्रमाणे आहे :
पर्याय 1 : पूर्णाभ्यस्त शब्द, अंशाभ्यस्त शब्द, अनुकरण वाचक शब्द हे अभ्यस्त शब्दाचे प्रकार आहेत
परीक्षाभिमुख सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾विधान 1 (योग्य) : एकाच शब्दाची किंवा काही अक्षरांची पुनरावृत्ती होऊन तयार होणाऱ्या शब्दांना 'अभ्यस्त शब्द' म्हणतात. त्याचे पूर्णाभ्यस्त (उदा. घरघर), अंशाभ्यस्त (उदा. शेजारीपाजारी) आणि अनुकरणवाचक / नादमाधुर्ययुक्त (उदा. कडकडाट) हे तीन प्रमुख प्रकार पडतात.
◾विधान 2 (अयोग्य) : उपसर्गघटित, प्रत्ययघटित, अभ्यस्त आणि सामासिक शब्द हे 'सिद्ध' शब्दांचे नसून 'साधित' शब्दांचे प्रकार आहेत
◾विधान 3 आणि 4 (अयोग्य) : उपसर्गांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसतो आणि त्यांचा वाक्यात स्वतंत्रपणे वापर करता येत नाही; ते नेहमी मूळ शब्दाच्या पूर्वी (आधी) जोडले जातात

Question : 4

पुढील विधानांचा विचार करा व योग्य पर्याय निवडा
1. उपसर्ग अव्ययरूप असतात ते मूळ शब्दांचा अर्थ फिरवतात
2. उपसर्गाचा वापर वाक्यात स्वतंत्रपणे करता येतो
3. धातूंना जोडल्या जाणाऱ्या प्रत्ययाला कृत् म्हणतात

▪️ फक्त 1 बरोबर

▪️ 1 व 3 बरोबर

▪️ फक्त 3 बरोबर

▪️ वरीलपैकी सर्व चूक

दिलेल्या विधानांचा विचार केल्यास विधान 1 आणि 3 अगदी योग्य आहेत, तर विधान 2 चुकीचे आहे
प्रत्येक विधानाचे सविस्तर स्पष्टीकरण :
◾ विधान 1 (योग्य) : उपसर्ग हे मूळचे अव्ययरूप असतात. ते जेव्हा मूळ शब्दाला जोडले जातात, तेव्हा मूळ शब्दाच्या अर्थावर परिणाम करतात किंवा शब्दाचा अर्थ फिरवतात (बदलतात)
उदा. 'हार' (माळ/पराभव) या शब्दाला 'प्र' उपसर्ग लावला की 'प्रहार' (इजा/मारणे) असा पूर्णपणे वेगळा अर्थ तयार होतो.

◾ विधान 2 (अयोग्य) : उपसर्गांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसतो आणि त्यांचा वाक्यात स्वतंत्रपणे वापर करता येत नाही. ते नेहमी सिद्ध/मूळ शब्दाच्या पूर्वी (आधी) जोडूनच वापरले जातात.

◾ विधान 3 (योग्य) : मूळ धातूंना (क्रियापदाच्या मूळ रूपाला) जे प्रत्यय जोडले जातात, त्यांना मराठी व्याकरणात कृत् (किंवा धातूसाधित) प्रत्यय म्हणतात आणि यातून तयार होणाऱ्या शब्दांना कृदन्त म्हणतात.
निष्कर्ष :
त्यामुळे पर्यायांमध्ये "विधान 1 आणि 3 योग्य" असणारा पर्याय निवडावा

Question : 5

पुढील विधाने वाचा
1. उपसर्ग म्हणजे पूर्व प्रत्यय होत
2. उपसर्ग हे अव्यय स्वरूप असून ते मूळ शब्द किंवा धातूंचा अर्थ फिरवतात
3. उपसर्ग हे वाक्यात स्वतंत्रपणे येऊ शकतात

▪️ 1 व 3 बरोबर

▪️ फक्त 3 बरोबर

▪️ 1 व 2 बरोबर

▪️ 2 व 3 बरोबर

Question : 6

खालील विधाने विचारात घेऊन योग्य पर्याय निवडा ?
अ) विकृत शब्दांना तत्सम शब्द म्हणतात
ब) सिद्ध शब्द तद्भव शब्द नसतात
क) रुढीमुळे अर्थ प्राप्त झालेल्या शब्दांना रुढ शब्द म्हणतात

▪️ अ बरोबर

▪️ ब चूक

▪️ क बरोबर

▪️ अ चूक

Question : 7

पुढील विधाने वाचून योग्य पर्याय निवडा ?
अ) शब्दांच्या पाठीमागे उपसर्ग लावून उपसर्ग घटित शब्द बनतात
ब) सर्वनामांना तध्दित प्रत्यय लागून नवीन शब्द तयार होतात
क) तध्दित आणि कृदंत असे साधित प्रत्ययांचे दोन प्रकार आहेत

▪️ फक्त अ बरोबर

▪️ फक्त ब चूक

▪️ फक्त अ व ब बरोबर

▪️ फक्त ब व क बरोबर

Question : 8

अभ्यस्त शब्दाबद्दल खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधाने दर्शवणारा पर्याय निवडा ?
1. साधित शब्दाचा एक प्रकार अभ्यस्त शब्द आहे
2. एकाच शब्दाचे किंवा अक्षराचे द्वित्व होऊन जो शब्द बनतो त्यास अभ्यस्त शब्द म्हणतात
3. बारीक-सारीक, गोडधोड हे शब्द पूर्णाभ्यस्थ शब्द प्रकाराचे आहेत

▪️ फक्त 1 आणि 2

▪️ फक्त 1

▪️ फक्त 3

▪️ फक्त 1 आणि 3

Question : 9

ज्या शब्दात दोन्ही शब्द अर्थपूर्ण असतात त्यामध्ये एक दोन अक्षरांचे यमक जुळणारे असतात त्यांना ---------------- म्हणतात

▪️ पूर्णाभ्यस्त शब्द

▪️ अंशाभ्यस्त शब्द

▪️ अभ्यस्त शब्द

▪️ अनुकरणवाचक शब्द

Question : 10

मूळ शब्दाच्या मागे / पूर्वी एक वा अधिक अक्षरे जोडतात त्यांना काय म्हणतात

▪️ साधित शब्द

▪️ सिद्ध शब्द

▪️ उपसर्ग

▪️ प्रत्यय घटीत शब्द

Question : 11

धातुखेरीज इतर शब्दांना प्रत्यय लागून जे नवीन शब्द तयार होतात त्यांना काय म्हणतात

▪️ धातुसाधिते

▪️ कृदंन्ते

▪️ सिद्ध

▪️ तध्दिते

Question : 12

योग्य पर्याय निवडा ?
1. शब्दाच्या मूळ रूपाचे बदललेले रूप म्हणजे विकृती होय
2. प्रकृतीला प्रत्यय लागून जे रूप तयार होते त्याला विकृती म्हणतात

▪️ फक्त 1 बरोबर

▪️ फक्त 2 बरोबर

▪️ दोन्ही बरोबर

▪️ दोन्ही चूक

Question : 13

उपसर्गाच्या संदर्भात योग्य विधान कोणते

▪️ उपसर्गाचा स्वतंत्रपणे उपयोग होतो

▪️ उपसर्गाचा स्वतंत्रपणे उपयोग होत नाही

▪️ उपसर्गाचा क्वचितच स्वतंत्रपणे उपयोग होतो

▪️ उपसर्ग निरुपयोगी असतो

Question : 14

अभ्यस्त शब्द ओळखा ?

▪️ मधूनमधून

▪️ दुधाळ

▪️ देवघर

▪️ पोळपाट

Question : 15

खालीलपैकी कोणता शब्द जोडशब्द नाही

▪️ हवापाणी

▪️ ठाकठीक

▪️ शेतीभाती

▪️ बारीकसारीक

जोडशब्द म्हणजे दोन शब्दांच्या संयोगातून तयार होणारा शब्द . परंतु दिलेल्या पर्यायांमध्ये 'हवापाणी' या शब्दाची फोड करता येत नाही आणि तो शब्दयोगी अव्ययासारखा वापरला जात नाही, म्हणून तो जोडशब्द नाही.
◾ ठाकठीक : 'ठाक' आणि 'ठीक' या दोन शब्दांच्या संयोगातून 'ठाकठीक' हा जोडशब्द तयार झाला आहे, जो 'ठीकठाक' किंवा 'उत्तम' या अर्थाने वापरला जातो.
◾ शेतीभाती : 'शेती' आणि 'भाती' या दोन शब्दांच्या संयोगाने 'शेतीभाती' हा जोडशब्द तयार होतो, जो 'शेतीवाडी' या अर्थाने वापरला जातो.
◾ बारीकसारीक : 'बारीक' आणि 'सारीक' या दोन शब्दांच्या संयोगातून 'बारीकसारीक' हा जोडशब्द तयार होतो, जो 'लहान-सहान गोष्टी' या अर्थाने वापरला जातो.

Question : 16

खाली दिलेल्या पर्यायातून सिद्ध शब्द ओळखा

▪️ अपयश

▪️ दगड

▪️ प्रकोप

▪️ जनन

सिद्ध शब्द म्हणजे असा मूळ शब्द जो कोणत्याही धातूपासून किंवा प्रत्यय व उपसर्ग यांच्या संयोगातून तयार झालेला नाही.
तो भाषेत जसाच्या तसा रूढ झालेला असतो.
◾ अपयश : हा शब्द 'अप' (उपसर्ग) आणि 'यश' यांपासून तयार झाला आहे . त्यामुळे तो साधित शब्द आहे .
◾ दगड : हा एक मूळ शब्द आहे, जो कोणत्याही धातू किंवा अवयवापासून तयार झालेला नाही. म्हणूनच, तो सिद्ध शब्द आहे .
◾ प्रकोप : हा शब्द 'प्र' (उपसर्ग) आणि 'कोप' यांपासून तयार झाला आहे. त्यामुळे तो साधित शब्द आहे.
◾ जनन : हा शब्द 'जन' या धातूपासून तयार झाला आहे. त्यामुळे तो साधित शब्द आहे. वरील चार पैकी दगड हा एकमेव सिद्ध शब्द आहे; उर्वरित तीन शब्द साधित आहेत कारण ते उपसर्ग/धातू/प्रत्यय यांच्या मदतीने बनलेले आहेत.

Question : 17

निरंतर हा शब्द कोणत्या गटात मोडतो

▪️ उपसर्ग घटित

▪️ प्रत्यय घटित

▪️ अभ्यस्त

▪️ सामासिक

Question : 18

पुढील शब्द कोणत्या शब्दसिद्धीतील आहे - अधिपती

▪️ सामासिक

▪️ उपसर्ग घटित

▪️ प्रत्येक घटित

▪️ अभ्यस्त

Question : 19

गैर हजर, सब सज्ज, अनुकरण, सुविचार - हे शब्द कोणत्या प्रकारचे आहेत

▪️ प्रत्यय साधित शब्द

▪️ शब्दसाधित शब्द

▪️ उपसर्ग साधित शब्द

▪️ सामासिक शब्द

Question : 20

हळूहळू हा कोणत्या प्रकारचा शब्द आहे

▪️ तत्सम

▪️ अभ्यस्त

▪️ प्रत्यय घटित

▪️ सामासिक

Question : 21

खालीलपैकी अंशाभ्यस्त नसलेला शब्द कोणता

▪️ बडबड

▪️ गोडधोड

▪️ आडवातिडवा

▪️ दगडबिगड

Question : 22

'बंधुता' हा शब्द शब्दसिद्धीच्या कोणत्या प्रकारातील आहे

▪️ उपसर्ग घटित

▪️ सामासिक

▪️ अभ्यस्त

▪️ प्रत्यय घटीत

Question : 23

गुणगुण, खवखव, तुरुतुरु, कावकाव - हे खालीलपैकी कोणते शब्द आहेत

▪️ अंशाभ्यस्त

▪️ पूर्णाभ्यस्त

▪️ सामासिक

▪️ उपसर्ग घटित

Question : 24

खालीलपैकी अंशाभ्यस्त शब्दाचा पर्याय निवडा

▪️ उरलासुरला

▪️ समोरासमोर

▪️ खळखळाट

▪️ दारोदार

Question : 25

समोरासमोर, हालहाल, एकेक - या शब्दांचा प्रकार ओळखा

▪️ अंशाभ्यस्त शब्द

▪️ सामासिक शब्द

▪️ अनुकरणवाचक शब्द

▪️ पूर्णाभ्यस्त शब्द

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0