रस व रसाचे प्रकार मराठी व्याकरण
Question : 1
आता विश्वात्मकें देवें । येणें वाग्यज्ञें तोषावे ---------------- या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 2
परटा, येशील कधि परतून ? या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 3
बहुधा लावणी हा प्रकार कोणत्या रसामध्ये येतो
Question : 4
घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला - या गीतातून कोणत्या रसाचा प्रत्यय येतो
Question : 5
जिंकु किंवा मरु, भारतभुच्या शत्रुसंगे युद्ध आमुचे सुरु - या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 6
साहित्यात एकूण किती रस मानले जातात ?
📝 स्पष्टीकरण :
भारतीय साहित्यात आणि प्रामुख्याने काव्यशास्त्रात एकूण 9 (नऊ) रस मानले जातात.
म्हणूनच त्यांना 'नवरस' असे म्हटले जाते.
रस म्हणजे सोप्या शब्दांत सांगायचे तर भावना किंवा आस्वाद. जेव्हा आपण एखादी कविता वाचतो, नाटक किंवा चित्रपट पाहतो, तेव्हा आपल्या मनात ज्या विविध भावना निर्माण होतात, त्यांना काव्यशास्त्रात 'रस' म्हणतात. आचार्य भरतमुनी यांनी त्यांच्या 'नाट्यशास्त्र' या ग्रंथात रसांचा पाया घातला.
1. शृंगार रस (स्थायी भाव: रती/प्रेम) जेव्हा स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम, आकर्षण किंवा भेटीचे वर्णन असते, तेव्हा शृंगार रस निर्माण होतो.
या रसाचे दोन प्रकार पडतात :
1) संयोग शृंगार - भेटीचे वर्णन
1) विप्रलंभ शृंगार - विरहाचे वर्णन
उदाहरण : "ती पाहा सुलटली पैलतीरी राधिका, कृष्णवेधें वेडावून धावे का रिका ?"
2. वीर रस (स्थायी भाव: उत्साह) पराक्रम, शौर्य, लढाई किंवा कठीण प्रसंगाला तोंड देण्याच्या उत्साहाचे वर्णन जिथे असते, तिथे वीर रस आढळतो. पोवाडे आणि युद्धगीतांमध्ये हा रस प्रामुख्याने असतो.
उदाहरण : "खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधड्या उडवीन राई राई एवढ्या!"
3. करुण रस (स्थायी भाव: शोक/दुःख) दुःख, वियोग, दैन्य किंवा एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या विनाशाचे वर्णन ऐकून मनात जो शोक निर्माण होतो, तिथे करुण रस असतो.
उदाहरण : "हे कोण बोलले बोला, राजहंस माझा निजला!"
4. हास्य रस (स्थायी भाव: हास/विचित्रता) विचित्र वेषभूषा, विसंगत बोलणे, चेष्टा-मस्करी किंवा विडंबन यातून मनाला आनंद मिळून जेव्हा हसू येते, तेव्हा हास्य रस निर्माण होतो.
उदाहरण : "पुतळा म्हणाला, 'मी चाललो फिरायला,' आणि धोतर सुटले त्याचे, लागला ते सावरणायला!"
5. रौद्र रस (स्थायी भाव: क्रोध/राग) अतिशय राग, चीड, अन्याय किंवा दुष्टांचा संहार करतानाचे भयानक वर्णन जिथे असते, तिथे रौद्र रस आढळतो.
उदाहरण : "डळमळली धरणी, थरथरले अंबर, कोपला शिवशंकर, डोळा उघडला तिसरा!"
6. भयानक रस (स्थायी भाव: भय/भीती) भीतीदायक वर्णने, भूताखेतांच्या गोष्टी, स्मशान किंवा आपत्तींच्या वर्णनातून मनामध्ये जो थरकाप उडतो, तिथे भयानक रस असतो.
उदाहरण : "काळा कुट्ट अंधार, वाहे सोसाट्याचा वारा, वाघाची ती डरकाळी, थरथरला जीव सारा!"
7. बीभत्स रस (स्थायी भाव: जुगुप्सा/किळस) घाणेरड्या वस्तू, दुर्गंधी, रक्त-मांस किंवा किळसवाण्या गोष्टींचे वर्णन वाचून मनात तीव्र तिटकारा निर्माण होतो, तेव्हा बीभत्स रस होतो.
उदाहरण : "सडलेले ते शव, त्यावर बसल्या माश्या, खात सुटले कुत्रे, बघून येते शिसारी जीवा!"
8. अद्भुत रस (स्थायी भाव: विस्मय/आश्चर्य) जादूच्या गोष्टी, चमत्कार, परीकथा किंवा ज्या गोष्टींवर सहज विश्वास बसत नाही, अशा अद्भुत वर्णनांमधून हा रस निर्माण होतो.
उदाहरण : "आटपाट नगरात एक राजा होता, त्याच्या राजवाड्यात सोन्याचा आंबा उगवला होता!"
9. शांत रस (स्थायी भाव: शम/शांतता) भक्तिगीते, संतांचे अभंग किंवा निसर्गाचे रम्य वर्णन वाचताना मनाला जी परम शांती आणि समाधान लाभते, तिथे शांत रस असतो.
उदाहरण : "आता विश्वात्मके देवे | येणे वाग्यज्ञे तोषावे | तोषोनि मज द्यावे | पसायदान हे ||"
आधुनिक काळात काही विद्वानांनी 'वात्सल्य रस' (पालकांचे मुलांवरील प्रेम) आणि 'भक्ती रस' (देवाविषयीची भक्ती) यांनाही स्वतंत्र रस मानले आहे.
परंतु मुख्य साहित्यात आजही नवरस हीच संकल्पना प्रमाण मानली जाते
रस म्हणजे सोप्या शब्दांत सांगायचे तर भावना किंवा आस्वाद. जेव्हा आपण एखादी कविता वाचतो, नाटक किंवा चित्रपट पाहतो, तेव्हा आपल्या मनात ज्या विविध भावना निर्माण होतात, त्यांना काव्यशास्त्रात 'रस' म्हणतात. आचार्य भरतमुनी यांनी त्यांच्या 'नाट्यशास्त्र' या ग्रंथात रसांचा पाया घातला.
1. शृंगार रस (स्थायी भाव: रती/प्रेम) जेव्हा स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम, आकर्षण किंवा भेटीचे वर्णन असते, तेव्हा शृंगार रस निर्माण होतो.
या रसाचे दोन प्रकार पडतात :
1) संयोग शृंगार - भेटीचे वर्णन
1) विप्रलंभ शृंगार - विरहाचे वर्णन
उदाहरण : "ती पाहा सुलटली पैलतीरी राधिका, कृष्णवेधें वेडावून धावे का रिका ?"
2. वीर रस (स्थायी भाव: उत्साह) पराक्रम, शौर्य, लढाई किंवा कठीण प्रसंगाला तोंड देण्याच्या उत्साहाचे वर्णन जिथे असते, तिथे वीर रस आढळतो. पोवाडे आणि युद्धगीतांमध्ये हा रस प्रामुख्याने असतो.
उदाहरण : "खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधड्या उडवीन राई राई एवढ्या!"
3. करुण रस (स्थायी भाव: शोक/दुःख) दुःख, वियोग, दैन्य किंवा एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या विनाशाचे वर्णन ऐकून मनात जो शोक निर्माण होतो, तिथे करुण रस असतो.
उदाहरण : "हे कोण बोलले बोला, राजहंस माझा निजला!"
4. हास्य रस (स्थायी भाव: हास/विचित्रता) विचित्र वेषभूषा, विसंगत बोलणे, चेष्टा-मस्करी किंवा विडंबन यातून मनाला आनंद मिळून जेव्हा हसू येते, तेव्हा हास्य रस निर्माण होतो.
उदाहरण : "पुतळा म्हणाला, 'मी चाललो फिरायला,' आणि धोतर सुटले त्याचे, लागला ते सावरणायला!"
5. रौद्र रस (स्थायी भाव: क्रोध/राग) अतिशय राग, चीड, अन्याय किंवा दुष्टांचा संहार करतानाचे भयानक वर्णन जिथे असते, तिथे रौद्र रस आढळतो.
उदाहरण : "डळमळली धरणी, थरथरले अंबर, कोपला शिवशंकर, डोळा उघडला तिसरा!"
6. भयानक रस (स्थायी भाव: भय/भीती) भीतीदायक वर्णने, भूताखेतांच्या गोष्टी, स्मशान किंवा आपत्तींच्या वर्णनातून मनामध्ये जो थरकाप उडतो, तिथे भयानक रस असतो.
उदाहरण : "काळा कुट्ट अंधार, वाहे सोसाट्याचा वारा, वाघाची ती डरकाळी, थरथरला जीव सारा!"
7. बीभत्स रस (स्थायी भाव: जुगुप्सा/किळस) घाणेरड्या वस्तू, दुर्गंधी, रक्त-मांस किंवा किळसवाण्या गोष्टींचे वर्णन वाचून मनात तीव्र तिटकारा निर्माण होतो, तेव्हा बीभत्स रस होतो.
उदाहरण : "सडलेले ते शव, त्यावर बसल्या माश्या, खात सुटले कुत्रे, बघून येते शिसारी जीवा!"
8. अद्भुत रस (स्थायी भाव: विस्मय/आश्चर्य) जादूच्या गोष्टी, चमत्कार, परीकथा किंवा ज्या गोष्टींवर सहज विश्वास बसत नाही, अशा अद्भुत वर्णनांमधून हा रस निर्माण होतो.
उदाहरण : "आटपाट नगरात एक राजा होता, त्याच्या राजवाड्यात सोन्याचा आंबा उगवला होता!"
9. शांत रस (स्थायी भाव: शम/शांतता) भक्तिगीते, संतांचे अभंग किंवा निसर्गाचे रम्य वर्णन वाचताना मनाला जी परम शांती आणि समाधान लाभते, तिथे शांत रस असतो.
उदाहरण : "आता विश्वात्मके देवे | येणे वाग्यज्ञे तोषावे | तोषोनि मज द्यावे | पसायदान हे ||"
भरतमुनींनी सुरुवातीला 8 रस मानले होते. नंतरच्या काळात 'शांत रस' हा नववा रस म्हणून स्वीकारला गेला.
आधुनिक काळात काही विद्वानांनी 'वात्सल्य रस' (पालकांचे मुलांवरील प्रेम) आणि 'भक्ती रस' (देवाविषयीची भक्ती) यांनाही स्वतंत्र रस मानले आहे.
परंतु मुख्य साहित्यात आजही नवरस हीच संकल्पना प्रमाण मानली जाते
Question : 7
या कातरवेळी पाहीजेस तू जवळी - या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 8
समरगीते व पोवाडे कोणत्या रसामध्ये पहावयास मिळतात
Question : 9
काव्याची शोभा वाढविणारे प्रमुख काव्याचे गुण किती प्रकारचे आहेत
📝 स्पष्टीकरण : काव्याचे प्रमुख गुण तीन आहेत : माधुर्य, ओज आणि प्रसाद
1. प्रसाद गुण
प्रसाद गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्याची रचना अत्यंत सोपी, सरळ आणि सुबोध असते, तिथे 'प्रसाद' गुण असतो.
हे काव्य वाचताक्षणीच किंवा ऐकताक्षणीच त्याचा अर्थ मनाला सहज समजतो
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये क्लिष्ट किंवा जड शब्दांचा वापर नसतो.
◾ भाषा साधी, सरळ आणि सहज समजणारी असते.
◾ हा गुण सर्व रसांना पूरक ठरू शकतो.
उदाहरण :
"श्रावणमासी हर्ष मानसी, हिरवळ दाटे चोहीकडे |"
"क्षणात येते सरसर शिरवे, क्षणात फिरुनी ऊन पडे ||"
वरील ओळींमध्ये भाषा साधी व सहज समजणारी आहे. त्यामुळे या काव्यात प्रसाद गुण आढळतो
2. ओज गुण
ओज गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्याच्या वाचनाने मनात उत्साह, जोश, स्फूर्ती किंवा वीरश्री निर्माण होते, तिथे 'ओज' गुण असतो.
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये जोडशब्दांचा आणि कठोर वर्णांचा (उदा. ट, ठ, ड, ढ) वापर जास्त केला जातो.
◾ भाषा प्रभावी, जोशपूर्ण आणि उत्साह निर्माण करणारी असते.
◾ हा गुण प्रामुख्याने वीर, रौद्र आणि भयानक रसांमध्ये आढळतो.
◾ पोवाडे किंवा देशप्रेमाच्या गीतांमध्ये हा गुण प्रकर्षाने दिसतो.
उदाहरण :
"मर्दाचा हा देश, यशाचा देश, गुणांचा देश |"
"उठवा की रणगर्जना, हा महाराष्ट्राचा देश ||"
वरील ओळींमध्ये जोश, उत्साह आणि वीरभाव निर्माण होतो. त्यामुळे या काव्यात ओज गुण आढळतो
3. माधुर्य गुण
माधुर्य गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्यातील शब्दरचना अतिशय कोमल, मृदू आणि ऐकायला गोड वाटते, तिथे 'माधुर्य' गुण असतो.
हे काव्य मनाला आल्हाददायक आणि शांत करणारे असते.
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये अनुस्वारयुक्त मऊ शब्दांचा वापर जास्त असतो.
◾ जोडशब्दांचा वापर टाळला जातो.
◾ भाषा कोमल, मधुर आणि मनाला भावणारी असते.
◾ हा गुण प्रामुख्याने शृंगार, करुण आणि शांत रसांमध्ये पाहायला मिळतो.
उदाहरण :
"नीज माझ्या बाळा, नीज रे गोपाळा |"
"रात्र झाली मोठी, डोळे मिटे लाडा ||"
वरील ओळींमध्ये शब्दरचना कोमल व गोड आहे. त्यामुळे या काव्यात माधुर्य गुण आढळतो.
विशेष नोंद :
प्राचीन काळात भामह आणि दांडी यांसारख्या काही आचार्यांनी काव्याचे 10 गुण (उदा. श्लेष, समता, सुकुमारता, अर्थव्यक्ति इत्यादी) मानले होते.
परंतु, नंतरच्या काळात आनंदवर्धन आणि मम्मट यांनी या सर्व गुणांचा अंतर्भाव वरील 3 मुख्य गुणांमध्येच केला, जो आज साहित्यात प्रमाण मानला जातो
1. प्रसाद गुण
प्रसाद गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्याची रचना अत्यंत सोपी, सरळ आणि सुबोध असते, तिथे 'प्रसाद' गुण असतो.
हे काव्य वाचताक्षणीच किंवा ऐकताक्षणीच त्याचा अर्थ मनाला सहज समजतो
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये क्लिष्ट किंवा जड शब्दांचा वापर नसतो.
◾ भाषा साधी, सरळ आणि सहज समजणारी असते.
◾ हा गुण सर्व रसांना पूरक ठरू शकतो.
उदाहरण :
"श्रावणमासी हर्ष मानसी, हिरवळ दाटे चोहीकडे |"
"क्षणात येते सरसर शिरवे, क्षणात फिरुनी ऊन पडे ||"
वरील ओळींमध्ये भाषा साधी व सहज समजणारी आहे. त्यामुळे या काव्यात प्रसाद गुण आढळतो
2. ओज गुण
ओज गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्याच्या वाचनाने मनात उत्साह, जोश, स्फूर्ती किंवा वीरश्री निर्माण होते, तिथे 'ओज' गुण असतो.
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये जोडशब्दांचा आणि कठोर वर्णांचा (उदा. ट, ठ, ड, ढ) वापर जास्त केला जातो.
◾ भाषा प्रभावी, जोशपूर्ण आणि उत्साह निर्माण करणारी असते.
◾ हा गुण प्रामुख्याने वीर, रौद्र आणि भयानक रसांमध्ये आढळतो.
◾ पोवाडे किंवा देशप्रेमाच्या गीतांमध्ये हा गुण प्रकर्षाने दिसतो.
उदाहरण :
"मर्दाचा हा देश, यशाचा देश, गुणांचा देश |"
"उठवा की रणगर्जना, हा महाराष्ट्राचा देश ||"
वरील ओळींमध्ये जोश, उत्साह आणि वीरभाव निर्माण होतो. त्यामुळे या काव्यात ओज गुण आढळतो
3. माधुर्य गुण
माधुर्य गुण म्हणजे काय ?
ज्या काव्यातील शब्दरचना अतिशय कोमल, मृदू आणि ऐकायला गोड वाटते, तिथे 'माधुर्य' गुण असतो.
हे काव्य मनाला आल्हाददायक आणि शांत करणारे असते.
वैशिष्ट्ये :
◾ या गुणामध्ये अनुस्वारयुक्त मऊ शब्दांचा वापर जास्त असतो.
◾ जोडशब्दांचा वापर टाळला जातो.
◾ भाषा कोमल, मधुर आणि मनाला भावणारी असते.
◾ हा गुण प्रामुख्याने शृंगार, करुण आणि शांत रसांमध्ये पाहायला मिळतो.
उदाहरण :
"नीज माझ्या बाळा, नीज रे गोपाळा |"
"रात्र झाली मोठी, डोळे मिटे लाडा ||"
वरील ओळींमध्ये शब्दरचना कोमल व गोड आहे. त्यामुळे या काव्यात माधुर्य गुण आढळतो.
विशेष नोंद :
प्राचीन काळात भामह आणि दांडी यांसारख्या काही आचार्यांनी काव्याचे 10 गुण (उदा. श्लेष, समता, सुकुमारता, अर्थव्यक्ति इत्यादी) मानले होते.
परंतु, नंतरच्या काळात आनंदवर्धन आणि मम्मट यांनी या सर्व गुणांचा अंतर्भाव वरील 3 मुख्य गुणांमध्येच केला, जो आज साहित्यात प्रमाण मानला जातो
Question : 10
भ्रान्त तुम्हा का पडे ? या वाक्यातील रस कोणता
Question : 11
हे कोण बोलले बोला , राजहंस निजला - या काव्यपंक्तीत कोणता रस आहे
Question : 12
अद्भूत या रसाचा स्थायीभाव कोणता आहे
Question : 13
उठा राष्ट्रवीर हो, सज्ज व्हा उठा चला - या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 14
पोर खाटेवर मृत्यूच्याच दारा या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 15
उपास मज लागला, सखेबाई उपास मज लागला - या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 16
डोळे हे जुलमी गडे, रोखुनी मज पाहू नका - या वाक्यातील रस कोणता
Question : 17
गर्जा जयजयकार, क्रांतिचा, गर्जा जयजयकार - या उदाहरणातील रस कोणता
Question : 18
शांतता, निर्वेद आणि वैराग्य या भावनांतून कोणता रस निर्माण होतो ?
Question : 19
प्रेम, आकर्षण, आनंद आणि सौंदर्य यांचे वर्णन कोणत्या रसात केले जाते ?
Question : 20
शौर्य, पराक्रम, उत्साह आणि दानशूरता यांचे वर्णन करताना कोणता रस प्रामुख्याने वापरला जातो ?
Question : 21
देवांनी दैत्यांशी केलेल्या लढाईचे वर्णन किंवा शत्रूवर चाल करून जाणे अशा प्रसंगातून कोणता रस अभिव्यक्त होतो ?
Question : 22
शोकाची, दुःखाची, विरहाची भावना व्यक्त करण्यासाठी कोणत्या रसाचा वापर केला जातो ?
Question : 23
कुणी हसवा, कुणी रडवा, कुणी खुपसा सळई यांसारख्या विडंबनात्मक, चेष्टेच्या किंवा विनोदी वर्णनातून कोणता रस निर्माण होतो ?
Question : 24
गलिच्छ, किळसवाणे, घाणेरडे किंवा तिरस्करणीय - अशा दृश्यांचे किंवा वस्तूंचे वर्णन करताना कोणता रस आढळतो ?
Question : 25
आश्चर्य, विस्मय किंवा अचंबा व्यक्त करताना कोणत्या रसाचा अनुभव येतो ?
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0