समास व समासाचे प्रकार - मराठी व्याकरण | Samas Marathi Grammar Question | प्रश्नसंच - 3

सराव प्रश्नसंच

Question : 1

पहिले पद संख्यावाचक असून त्यावरून समूहाचा बोध होत असेल तर तो ---------------- समास होतो

❶ द्वंद्व समास

❷ कर्मधारय समास

❸ द्विगू समास

❹ बहुव्रीही समास

📝 स्पष्टीकरण : ज्या सामासिक शब्दातील पहिले पद संख्याविशेषण असते व त्या सामासिक शब्दावरून एका समुहाचा बोध होतो, त्याला द्विगु समास म्हणतात. उदा. नवरात्र (नऊ रात्रींचा समूह), पंचवटी (पाच वडांचा समूह).

Question : 2

---------- हे कर्मधारय समासाचे उदाहरण नाही

❶ घनश्याम

❷ महामानव

❸ पापपुण्य

❹ महाराष्ट्र

📝 स्पष्टीकरण : पापपुण्य (पाप किंवा पुण्य) हे वैकल्पिक द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे. घनश्याम, महामानव आणि महाराष्ट्र ही सर्व कर्मधारय समासाची उदाहरणे आहेत.

Question : 3

तपाचरण हा शब्द कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे

❶ तृतीया तत्पुरुष

❷ चतुर्थी तत्पुरुष

❸ पंचमी तत्पुरुष

❹ षष्ठी तत्पुरुष

📝 स्पष्टीकरण : तपाचरण = तपासाठी आचरण. विग्रह करताना 'साठी' (चतुर्थी विभक्तीचा अर्थ) वापरला जातो, म्हणून हा चतुर्थी विभक्ती तत्पुरुष समास आहे.

Question : 4

उपपद किंवा कृदंत तत्पुरुष समासाचे उदाहरण कोणते

❶ पाणकोंबडा

❷ पानोपानी

❸ पांथस्थ

❹ पंचवटी

📝 स्पष्टीकरण : पांथस्थ = पांथावरून (स्तथा/मार्गावरून) जाणारा. यातील दुसरे पद स्वतंत्रपणे न वापरता येणारे धातूसाधित (कृदंत) आहे, म्हणून हे उपपद तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे.

Question : 5

कोणत्या समास प्रकारातील सामासिक शब्द हा क्रियाविशेषण अव्यय असतो

❶ द्वंद्व

❷ तत्पुरुष

❸ बहुव्रीही

❹ अव्ययीभाव

📝 स्पष्टीकरण : अव्ययीभाव समासातील सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषण अव्ययासारखा कार्य करतो. उदा. तो प्रतिदिन योगासने करतो.

Question : 6

खालीलपैकी कोणता समासाचा प्रकार नाही ?

❶ अव्ययीभाव

❷ तत्पुरुष

❸ द्वंद्व

❹ विग्रह

📝 स्पष्टीकरण : विग्रह ही सामासिक शब्दाची फोड करण्याची एक पद्धत/प्रक्रिया आहे, तो समासाचा प्रकार नाही. अव्ययीभाव, तत्पुरुष व द्वंद्व हे समासाचे मुख्य प्रकार आहेत.

Question : 7

द्विगु समास हा पुढीलपैकी कोणत्या समासाचा उपप्रकार म्हणून ओळखला जातो ?

❶ अव्ययीभाव समास

❷ बहुव्रीही समास

❸ तत्पुरुष समास

❹ द्वंद्व समास

📝 स्पष्टीकरण : द्विगु समास हा मुख्यत्वे कर्मधारय समासाचा आणि पर्यायाने तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार मानला जातो.

Question : 8

विशेषण व नाम एकत्र असलेल्या समासाचे नाव काय ?

❶ कर्मधारय

❷ मध्यमपद लोपी

❸ द्विगु

❹ द्वंद्व

📝 स्पष्टीकरण : कर्मधारय समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात, ज्यामध्ये सामान्यतः पहिले पद विशेषण व दुसरे पद नाम असते. उदा. महापुरुष = महान असा पुरुष.

Question : 9

खालीलपैकी कोणता शब्द 'मध्यमपदलोपी तत्पुरुष' समासाचा नाही ?

❶ मामेभाऊ

❷ नापसंत

❸ गुळांबा

❹ गुरुबंधू

📝 स्पष्टीकरण : नापसंत = पसंत नसलेला. हा नञ तत्पुरुष समास आहे. मामेभाऊ, गुळांबा व गुरुबंधू हे सर्व मध्यमपदलोपी समासाचे शब्द आहेत.

Question : 10

मध्यमपदलोपी समासालाच 'लुप्तपद तत्पुरुष' समास असेही म्हणतात, हे विधान योग्य आहे की अयोग्य ?

❶ अयोग्य

❷ योग्य

📝 स्पष्टीकरण : विग्रह करताना दोन्ही पदांमधील परस्परसंबंध दाखवणारे मधले पद गाळले/लुप्त केले जात असल्यामुळे या समासाला 'लुप्तपद तत्पुरुष समास' असेही म्हणतात. म्हणून हे विधान योग्य आहे.

Question : 11

खालीलपैकी 'मध्यमपदलोपी' समासाचे उदाहरण नसलेला पर्याय निवडा ?

❶ कांदेपोहे

❷ देवघर

❸ साखरभात

❹ घोडेस्वार

📝 स्पष्टीकरण : देवघर = देवासाठी घर (चतुर्थी विभक्ती तत्पुरुष). कांदेपोहे, साखरभात व घोडेस्वार (घोड्यावर स्वार असलेला) यांमध्ये मधली पदे गाळली जातात, म्हणून ती मध्यमपदलोपी समासाची उदाहरणे आहेत.

Question : 12

'पुरणपोळी' या सामासिक शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता ?

❶ पुरणासाठी पोळी

❷ पुरण आणि पोळी

❸ पुरण घालून केलेली पोळी

❹ पुरण किंवा पोळी

📝 स्पष्टीकरण : पुरणपोळी या मध्यमपदलोपी सामासिक शब्दाचा अचूक विग्रह 'पुरण घालून केलेली पोळी' असा होतो.

Question : 13

ज्या सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो त्यास ----------- समास म्हणतात

❶ मध्यमपद लोपी समास

❷ कर्मधारय समास

❸ इतरेतर द्वंद्व समास

❹ अव्ययीभाव समास

📝 स्पष्टीकरण : इतरेतर द्वंद्व समासात दोन्ही पदांचा अर्थ व्यक्त करण्यासाठी 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक अव्ययांचा वापर केला जातो. उदा. भाऊ आणि बहीण = भाऊबहीण.

Question : 14

अव्ययीभाव समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा –
 1 ) अव्ययीभाव समासात पहिला शब्द बहुदा अव्यय असतो
 2 ) अव्ययीभाव समासाचा अर्थ साधारणपणे क्रियाविशेषण म्हणून होतो
 3 ) अव्ययीभाव समासातील शेवटचा शब्द नेहमी नाम असतो
 4 ) अव्ययीभाव सामासातील शब्द बहुधा स्थान, काल, रीतीवाचक असतात

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 4

❸ 1, 2 आणि 3

❹ 1, 2 आणि 4

📝 स्पष्टीकरण : विधान 1, 2 आणि 4 ही अव्ययीभाव समासाची खरी वैशिष्ट्ये आहेत. विधान 3 अयोग्य आहे कारण शेवटचा शब्द नेहमी नाम असतोच असे नाही.

Question : 15

अव्ययीभाव समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधाने असलेला पर्याय निवडा -
  1 ) या समासात पहिले पद महत्त्वाचे किंवा प्रधान असते
  2 ) या समासातून तयार होणारे सामासिक पद वाक्यात क्रियाविशेषणाचे कार्य करते
  3 ) यातील सामासिक शब्द नेहमी नपुंसकलिंगी एकवचनी असतो

❶ फक्त 1 आणि 2

❷ फक्त 2 आणि 3

❸ फक्त 1 आणि 3

❹ 1, 2 आणि 3 सर्व

📝 स्पष्टीकरण : अव्ययीभाव समासात पहिले पद प्रधान असते, तो क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो आणि हा सामासिक शब्द अव्यय असल्यामुळे तो नेहमी नपुंसकलिंगी एकवचनी वापरला जातो. म्हणून सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 16

खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधाने असलेला पर्याय निवडा -
  1 ) मराठी भाषेत अव्ययीभाव समासाची उदाहरणे फारशी आढळत नाहीत; बहुतेक उदाहरणे संस्कृत किंवा फारसी भाषेतून आलेली आहेत
  2 ) यथाशक्ती या सामासिक पदाचा विग्रह 'शक्तीनुसार' असा होतो
  3 ) एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती झाल्यास अव्ययीभाव समास होतो

❶ फक्त 1 आणि 2

❷ फक्त 2 आणि 3

❸ फक्त 1 आणि 3

❹ सर्व विधान योग्य

📝 स्पष्टीकरण : अव्ययीभाव समासात संस्कृत (उदा. यथाशक्ती), फारसी (उदा. दररोज) व मराठी द्विरुक्ती (उदा. गल्लोगल्ली) या प्रकारांचा समावेश होतो. त्यामुळे दिलेली सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 17

तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा – व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा
  1 ) तत्पुरुष समासात दुसरे पद प्रधान असते
  2 ) तत्पुरुष समासात पहिले पद गौण असते
  3 ) राजपुत्र हा तत्पुरुष सामासिक शब्दाचे उदाहरण आहे

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 3

❸ 1, 2 आणि 3 सर्व

❹ फक्त 1

📝 स्पष्टीकरण : तत्पुरुष समासात दुसरे पद प्रधान आणि पहिले पद गौण असते. राजपुत्र (राजाचा पुत्र) हे षष्ठी तत्पुरुष समासाचे उत्तम उदाहरण आहे. त्यामुळे सर्व विधाने बरोबर आहेत.

Question : 18

तत्पुरुष समासाविषयी योग्य विधाने कोणती ?
  1 ) तत्पुरुष समासाचा अर्थ प्रामुख्याने दुसऱ्या पदावर अवलंबून असतो
  2 ) गुरुभक्त हा तत्पुरुष समास आहे
  3 ) तत्पुरुष समासातील सर्वच शब्द नपुंसकलिंगी असतात

❶ 1 आणि 2

❷ फक्त 3

❸ 2 आणि 3

❹ 1, 2 आणि 3 सर्व

📝 स्पष्टीकरण : विधान 1 व 2 अचूक आहेत. विधान 3 अयोग्य आहे कारण तत्पुरुष समासातील शब्दांचे लिंग हे उत्तरपदाच्या (दुसऱ्या पदाच्या) लिंगानुसार बदलते, ते केवळ नपुंसकलिंगीच असते असे नाही.

Question : 19

तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा -
  1 ) या समासात दुसरे पद महत्त्वाचे किंवा प्रधान असते
  2 ) हा समास विग्रह करताना विभक्तीचा वापर केला जातो
  3 ) यातील सामासिक शब्दाचे लिंग व वचन हे पहिल्या पदानुसार ठरते

❶ केवळ 1 योग्य

❷ केवळ 2 आणि 3 योग्य

❸ केवळ 1 आणि 2 योग्य

❹ सर्व विधाने योग्य

📝 स्पष्टीकरण : विधान 1 आणि 2 बरोबर आहेत. विधान 3 अयोग्य आहे कारण तत्पुरुष समासातील सामासिक शब्दाचे लिंग व वचन हे दुसऱ्या (उत्तर) पदानुसार ठरते, पहिल्या पदानुसार नाही.

Question : 20

विभक्ती तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा -
  1 ) या समासाचा विग्रह करताना पहिल्या पदाला विभक्तीचा प्रत्यय लागतो
  2 ) या समासात दुसऱ्या पदाला विभक्तीचा प्रत्यय लागतो
  3 ) द्वितीयेपासून सप्तमीपर्यंतच्या विभक्तींचे प्रत्यय या समागात वापरले जातात

❶ केवळ 1 योग्य

❷ केवळ 2 आणि 3 योग्य

❸ केवळ 1 आणि 3 योग्य

❹ सर्व विधाने योग्य

📝 स्पष्टीकरण : विभक्ती तत्पुरुष समासात पहिल्या पदाला विभक्तीचा प्रत्यय लागतो (उदा. दुःखाला प्राप्त = दुःखप्राप्त - द्वितीया) आणि यात द्वितीया ते सप्तमी विभक्ती प्रत्ययांचा वापर होतो.

Question : 21

खालीलपैकी योग्य विधाने ओळखा -
  1 ) 'घरजावई' हे सप्तमी तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे
  2 ) 'शेतकरी' हे उपपद तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे
  3 ) 'देशभक्त' या शब्दाचा विग्रह 'देशात भक्त' असा होतो

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 3

❸ फक्त 2

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : घरजावई = घरातील जावई (सप्तमी तत्पुरुष) आणि शेतकरी = शेत करणारा (उपपद तत्पुरुष) ही दोन्ही विधाने योग्य आहेत. 'देशभक्त' या शब्दाचा विग्रह 'देशाचा भक्त' (षष्ठी तत्पुरुष) असा होतो, त्यामुळे विधान 3 अयोग्य आहे.

Question : 22

नञ् तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा -
  1 ) या समासात पहिले पद नकारार्थी असते
  2 ) या समासातील सामासिक शब्द नेहमी अ, अन्, न्, ना, नि, गैर यांसारख्या अक्षरांनी सुरु होतो
  3 ) निरोगी हे नञ् तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे

❶ फक्त 1 योग्य

❷ 1 आणि 2 योग्य

❸ 1 आणि 3 योग्य

❹ वरील सर्व योग्य

📝 स्पष्टीकरण : विधान 1 आणि 2 योग्य आहेत. 'निरोगी' (नाही रोग ज्याला असा तो) हे मुख्यत्वे नञ् बहुव्रीही समासाचे उदाहरण मानले जाते.

Question : 23

द्विगु समासाविषयी योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा ?
  1 ) हा कर्मधारय समासाचा एक उपप्रकार आहे
  2 ) यातील पहिले पद संख्याविशेषण असते
  3 ) यातून तयार होणारे सामासिक पद नेहमी अनेकवचनी असते

❶ फक्त 1

❷ फक्त 2

❸ 1 आणि 2

❹ 1, 2 आणि 3

📝 स्पष्टीकरण : द्विगु समास हा कर्मधारय समासाचा उपप्रकार असून याचे पहिले पद संख्याविशेषण असते (विधान 1 व 2 बरोबर). हा सामासिक शब्द समुच्चयाचा बोध करत असला तरी तो नेहमी एकवचनातच वापरला जातो (उदा. 'पंचवटी' हे एकवचनी रूप आहे), त्यामुळे विधान 3 अयोग्य आहे.

Question : 24

अलुक् तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा -
  1 ) या समागात पहिल्या पदातील विभक्ती प्रत्यय लुप्त होत नाही
  2 ) तोंडी लावणे हे अलुक् तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे
  3 ) अग्रेसर हा शब्द या समासाचा प्रकार दर्शवतो

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 3

❸ फक्त 2

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : अलुक म्हणजे लोप न पावणारा. ज्या समासात पूर्वपदाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होत नाही, त्याला अलुक तत्पुरुष समास म्हणतात. तोंडाने (तोंडी), अग्रे (अग्रेसर), युधि (युधिष्ठिर) ही सर्व अलुक तत्पुरुष समासाची उदाहरणे आहेत.

Question : 25

कर्मधारय समासाविषयी खालील विधाने विचारात घ्या -
  1 ) हा तत्पुरुष समासाचा एक उपप्रकार आहे
  2 ) या समासात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात
  3 ) यातील एक पद विशेषण आणि दुसरे नाम असते

❶ 1 आणि 2 योग्य

❷ 2 आणि 3 योग्य

❸ फक्त 2 योग्य

❹ वरील सर्व योग्य

📝 स्पष्टीकरण : कर्मधारय समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात. हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार असून यात बहुधा पहिले पद विशेषण व दुसरे पद नाम असते. त्यामुळे सर्व विधाने योग्य आहेत.

Question : 26

मध्यमपदलोपी तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधाने विचारात घ्या व योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा -
  1 ) याचा विग्रह करताना मधले पद गाळले जाते
  2 ) कांदेपोहे हे मध्यमपदलोपी समासाचे उदाहरण आहे
  3 ) पुरणपोळी हा शब्द या समासाचा प्रकार दर्शवतो

❶ 1 आणि 2

❷ 1 आणि 3

❸ 2 आणि 3

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : विग्रह करताना दोन्ही पदांमधील नाते किंवा संबंध स्पष्ट करणारी मधली पदे गाळली जात असल्यामुळे याला मध्यमपदलोपी समास म्हणतात. कांदेपोहे व पुरणपोळी ही याची उत्तम उदाहरणे आहेत.

Question : 27

उपपद तत्पुरुष समासाविषयी खालील विधाने विचारात घ्या -
  1 ) यातील दुसरे पद महत्त्वाचे असून ते धातूपासून बनलेले असते
  2 ) हे पद क्रियापद म्हणून स्वतंत्रपणे वापरले जात नाही
  3 ) ग्रंथकार हा शब्द या समासाचा प्रकार दर्शवतो

❶ 1 आणि 2

❷ 2 आणि 3

❸ फक्त 2

❹ वरील सर्व

📝 स्पष्टीकरण : उपपद तत्पुरुष समासात दुसरे पद कृदंत (धातूसाधित) असते आणि ते वाक्यात स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वापरता येत नाही. उदा. ग्रंथकार (ग्रंथ करणारा), कुंभकार, पांथस्थ. त्यामुळे सर्व विधाने बरोबर आहेत.

Question : 28

योग्य विधान/ने असलेला पर्याय निवडा -
  1 ) तत्पुरुष समासाचे 6 उपप्रकार मानले जातात
  2 ) जळकुंभ हा तत्पुरुष समास आहे
  3 ) तत्पुरुष समासाचा अर्थ पहिल्या पदावर अवलंबून असतो

❶ 1 आणि 2

❷ फक्त 2

❸ 2 आणि 3

❹ फक्त 3

📝 स्पष्टीकरण : जळकुंभ (जळाचा कुंभ) हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे (विधान 2 बरोबर).
तत्पुरुष समासाचा मुख्य अर्थ दुसऱ्या पदावर अवलंबून असतो (विधान 3 चूक).
विभक्ती, कर्मधारय, द्विगु, नञ, अलुक, उपपद, मध्यमपदलोपी यांसारखे ७ उपप्रकार मानले जातात.

Question : 29

खालीलपैकी कोणते विधान मध्यमपदलोपी समासासाठी योग्य नाही ?

❶ हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे.

❷ यातील सामासिक शब्द दोन किंवा अधिक शब्दांनी बनलेला असतो.

❸ यातील सामासिक शब्दाचा अर्थ पहिल्या पदावर अवलंबून असतो.

❹ यातील मधले पद विग्रहाच्या वेळी स्पष्ट होते

📝 स्पष्टीकरण : मध्यमपदलोपी समास हा तत्पुरुष समासाचाच उपप्रकार असल्याने यातील मुख्य अर्थ दुसऱ्या (उत्तर) पदावर अवलंबून असतो. त्यामुळे 'पहिल्या पदावर अवलंबून असतो' हे विधान योग्य नाही.

Question : 30

द्वंद्व समासाविषयी खालील विधानांचा विचार करा -
  1 ) या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची किंवा प्रधान असतात
  2 ) हा समास विग्रह करताना 'आणि', 'किंवा', 'व' यांसारख्या उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग होतो
  3 ) या समासातील शब्दांचे लिंग आणि वचन दुसऱ्या पदानुसार ठरते

❶ केवळ 1 आणि 2

❷ केवळ 2 आणि 3

❸ केवळ 1

❹ सर्व

📝 स्पष्टीकरण : द्वंद्व समासात दोन्ही पदे प्रधान असतात आणि विग्रह करताना समुच्चयबोधक किंवा विकल्पबोधक अव्यये वापरली जातात (विधान 1 व 2 योग्य). द्वंद्व समासातील लिंग व वचन हे दोनही पदांचा एकत्र विचार करून ठरते (उदा. 'आईवडील आले' - अनेकवचन), त्यामुळे विधान 3 अयोग्य आहे.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0