मराठी भाषा लेखनासाठी ------------ लिपीचा वापर केला जातो
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | देवनागरी
स्पष्टीकरण : मराठी भाषा लिहिण्यासाठी 'देवनागरी' लिपीचा वापर केला जातो. देवनागरी लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते आणि प्रत्येक अक्षरावर शिरोरेषा दिली जाते. आपल्या भारतातील प्राचीन ब्राह्मी लिपीपासून देवनागरी लिपीचा विकास झाला आहे. मराठी भाषेची ही लिपी हात न उचलता अक्षरे मुरडून लिहिली जात असे, म्हणून तिला 'मोडी लिपी' किंवा 'धावलिपी' असेही म्हटले जाई; परंतु प्रमाण लेखनासाठी देवनागरी लिपीच अधिकृत आहे.
Key Points :
◾ देवनागरी लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते.
◾ देवनागरीत अक्षरांच्या माथ्यावर जी आडवी रेघ मारतात तिला 'शिरोरेषा' म्हणतात.
◾ संस्कृत, हिंदी, मराठी, नेपाळी, कोकणी या भाषा देवनागरी लिपीत लिहिल्या जातात.
◾ भारतातील बहुतांश लिप्यांची जननी 'ब्राह्मी लिपी' मानली जाते.
“विद्यार्थी” या जोडशब्दातील पोटशब्द कोणते ते सांगा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | विद्या + अर्थी
स्पष्टीकरण : 'विद्यार्थी' हा शब्द स्वरसंधीच्या 'सजातीय स्वरसंधी' नियमाने तयार झाला आहे. याचा अचूक विग्रह 'विद्या + अर्थी' असा होतो (आ + अ = आ). 'विद्या' म्हणजे ज्ञान आणि 'अर्थी' म्हणजे याचना करणारा किंवा इच्छा बाळगणारा (विद्या ग्रहण करणारा). त्यामुळे दोन्ही अर्थपूर्ण पोटशब्द 'विद्या' आणि 'अर्थी' हेच आहेत.
Key Points :
◾ संधी विग्रह : विद्या (आ) + अर्थी (अ) = विद्यार्थी (आ).
◾ संधीचा प्रकार : सजातीय स्वरसंधी (दीर्घत्व स्वरसंधी).
◾ इतर समान उदाहरणे : महिला + आश्रम = महिलाश्रम (आ + आ = आ).
◾ सूर्य + अस्त = सूर्यास्त (अ + अ = आ).
◾ ग्रंथ + आलय = ग्रंथालय (अ + आ = आ).
“तुमचा मुलगा कुंभकर्णच दिसतो.” “कुंभकर्ण” हे मुळात कोणते नाम आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | विशेष नाम
स्पष्टीकरण : रामायणातील रावणाचा भाऊ म्हणून 'कुंभकर्ण' हे मुळात एका विशिष्ट व्यक्तीचे ठेवलेले नाव असल्यामुळे ते 'विशेष नाम' आहे. मात्र, जेव्हा एखाद्या विशेषनामाचा उपयोग दुसऱ्या व्यक्तीला उपमा देण्यासाठी किंवा त्यातील विशिष्ट गुणधर्म दर्शवण्यासाठी (येथे: अतिशय झोपाळू व्यक्ती) केला जातो, तेव्हा वाक्यात त्याचा वापर 'सामान्य नामासारखा' होतो. प्रश्नात 'मुळात कोणते नाम आहे' असे विचारल्यामुळे मूळ जात 'विशेष नाम' हीच ठरते.
Key Points :
◾ मुळात कुंभकर्ण = विशेष नाम.
◾ वाक्यातील कार्य = सामान्य नाम (अतिशय झोपाळू व्यक्ती या अर्थाने).
◾ नियम : जेव्हा एखाद्या विशेषनामाचा उपयोग दुसऱ्याला उपमा देण्यासाठी केला जातो, तेव्हा ते वाक्यात 'सामान्य नाम' मानले जाते.
◾ उदाहरण : आमचा मुलगा म्हणजे अगदी सुदाम/भीम आहे.
“मृत्यू” या शब्दाचे लिंग ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | पुल्लिंग
स्पष्टीकरण : मराठी व्याकरणात नामाचे लिंग ओळखण्यासाठी 'तो, ती, ते' या सर्वनामांचा वापर केला जातो. ज्या नामापूर्वी 'तो' वापरणे योग्य वाटते ते पुल्लिंगी असते. आपण बोलताना 'तो मृत्यू' असा उच्चार करतो (उदा. त्याचा मृत्यू ओढवला; ती किंवा ते मृत्यू म्हणत नाही). त्यामुळे 'मृत्यू' हा शब्द पुल्लिंगी आहे.
Key Points :
◾ तो मृत्यू ➔ पुल्लिंग.
◾ ती मयत / ती मरणवार्ता ➔ स्त्रीलिंग.
◾ ते मरण ➔ नपुंसकलिंग.
◾ लिंग ओळखण्याची ट्रिक : नामाच्या मागे अनुक्रमे 'तो' (पुल्लिंग), 'ती' (स्त्रीलिंग), 'ते' (नपुंसकलिंग) लावून पाहावे.
“उंदीर” या नामाचे अनेकवचन ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | उंदीर
स्पष्टीकरण : मराठी व्याकरणाच्या नियमानुसार, पुल्लिंगी 'ई-कारान्त' नामांचे अनेकवचन होताना रूपात कोणताही बदल होत नाही; म्हणजेच दोन्ही वचनांत ते रूप सारखेच राहते. एक उंदीर आणि दहा उंदीर — दोन्ही ठिकाणी 'उंदीर' हेच रूप कायम राहते. (उदा. एक उंदीर पळाला ➔ चार उंदीर पळाले).
Key Points :
◾ एकवचन : उंदीर ➔ अनेकवचन : उंदीर.
◾ दोन्ही वचनांत सारखी राहणारी काही पुल्लिंगी नामे : बैल, देव, देश, लाडू, शत्रू, उंदीर, पक्षी, हत्ती, कवी.
◾ उंदरांना = हे उंदीर या नामाचे सामान्यरूप होऊन प्रत्यय लागलेले रूप आहे (अनेकवचन नाही).
कोणत्या दोन विभक्तीचे प्रत्यय सारखे आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | द्वितीया, चतुर्थी
स्पष्टीकरण : मराठी व्याकरणात 'द्वितीया' आणि 'चतुर्थी' या दोन्ही विभक्तींचे प्रत्यय एकवचनात व अनेकवचनात अगदी एकसारखेच असतात. एकवचनात 'स, ला, ते' आणि अनेकवचनात 'स, ला, ना, ते' हे प्रत्यय दोन्ही विभक्तींना लागतात. दोघांमध्ये फरक केवळ त्यांच्या कारकार्थावरून (द्वितीया = प्रत्यक्ष कर्म; चतुर्थी = संप्रदान / दान घेणारा) ओळखला जातो.
Key Points :
◾ द्वितीया विभक्ती : स, ला, ते (एकवचन) | स, ला, ना, ते (अनेकवचन) — कारकार्थ : कर्म.
◾ चतुर्थी विभक्ती : स, ला, ते (एकवचन) | स, ला, ना, ते (अनेकवचन) — कारकार्थ : संप्रदान.
◾ फरक ओळखण्याची पद्धत : वाक्यातील क्रिया ज्याच्यावर थेट घडते ते कर्म (द्वितीया); क्रिया ज्याला उद्देशून होते किंवा ज्याला दान दिले जाते तो संप्रदान (चतुर्थी).
“रामने पुस्तक फाडले.” या वाक्यातील फाडले या क्रियापदाचा प्रकार ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | सकर्मक
स्पष्टीकरण : ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची आवश्यकता असते, त्या क्रियापदास 'सकर्मक क्रियापद' म्हणतात. प्रस्तुत वाक्यात 'फाडणारा कोण?' असा प्रश्न विचारल्यास कर्ता 'राम' मिळतो; आणि 'फाडण्याची क्रिया कशावर झाली?' असा प्रश्न विचारल्यास कर्म 'पुस्तक' मिळते. वाक्यात कर्म उपस्थित असल्यामुळे 'फाडले' हे सकर्मक क्रियापद आहे.
Key Points :
◾ सकर्मक क्रियापद : कर्माची गरज असणारे क्रियापद.
◾ अकर्मक क्रियापद : कर्त्यापासून निघालेली क्रिया कर्त्यापाशीच थांबते, कर्माची गरज नसते (उदा. राम हसला).
◾ कर्ता शोधण्याची ट्रिक : मूळ धातू (फाड) + णारा/णारी/णारे (फाडणारा कोण? = राम).
◾ कर्म शोधण्याची ट्रिक : क्रिया कोणावर घडली? (काय फाडले? = पुस्तक).
“पंतप्रधान नुकतेच जपानच्या दौऱ्यावरून आलेले आहेत.” या वाक्यातील काळ ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | पूर्ण वर्तमानकाळ
स्पष्टीकरण : येण्याची क्रिया नुकतीच भूतकाळात पूर्ण झालेली असून तिचे अस्तित्व वर्तमानकाळात कायम आहे, हे दर्शवण्यासाठी मुख्य धातूसाधितापुढे 'आहेत' हे वर्तमानकाळी सहाय्यक क्रियापद वापरले आहे ('आलेले आहेत'). जेव्हा क्रिया वर्तमानात नुकतीच पूर्ण झालेली असते, तेव्हा तो पूर्ण वर्तमानकाळ असतो.
Key Points :
◾ आलेले आहेत = पूर्ण वर्तमानकाळ.
◾ आलेले होते = पूर्ण भूतकाळ.
◾ आलेले असतील = पूर्ण भविष्यकाळ.
◾ रचना : धातूसाधित रूप (ल, ली, ले, ला) + वर्तमानकाळी सहाय्यक क्रियापद (आहे/आहेत) = पूर्ण वर्तमानकाळ.
“दगडापरीस वीट मऊ.” या वाक्यातील शब्दयोगी अव्ययाचा प्रकार ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | तुलनावाचक
स्पष्टीकरण : जेव्हा शब्दयोगी अव्यय दोन वस्तूंमधील किंवा घटकांमधील गुणधर्मांची तुलना करण्यासाठी वापरले जाते, तेव्हा त्यास 'तुलनावाचक शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात. 'दगडापरीस' या शब्दातील 'परीस' हे शब्दयोगी अव्यय दगड आणि वीट यांच्यातील मऊपणाची तुलना करत असल्याने ते तुलनावाचक आहे.
Key Points :
◾ तुलनावाचक अव्यये : पेक्षा, तर, तम, परीस, मध्ये, हून.
◾ व्यतिरेकवाचक अव्यये : विना, शिवाय, खेरीज, वाचून, परता.
◾ योग्यतावाचक अव्यये : योग्य, सारखा, जोगा, प्रमाणे, सम.
◾ हेतुवाचक अव्यये : साठी, कारणे, प्रीत्यर्थ, निमित्त, स्तव.
जर-तर, जरी-तरी, म्हणजे, की, तर या उभयान्वयी अव्ययाचा प्रकार ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | संकेतबोधक
स्पष्टीकरण : एका वाक्यातील घटनेवर दुसऱ्या वाक्यातील घटना अवलंबून असून त्यातून 'अट' किंवा 'संकेत' व्यक्त होत असेल, तर त्यांना जोडणाऱ्या अव्ययांना 'संकेतबोधक उभयान्वयी अव्यये' म्हणतात. जर-तर, जरी-तरी, म्हणजे, की, तर या अव्ययांनी जोडलेली वाक्ये अट दर्शवत असल्याने ती संकेतबोधक अव्यये आहेत.
Key Points :
◾ संकेतबोधक : जर-तर, जरी-तरी, म्हणजे, की (उदा. अभ्यास केला म्हणजे यश मिळेल).
◾ स्वरूपबोधक : म्हणून, म्हणजे, की, असे (उदा. त्याने सांगितले की मी येणार नाही).
◾ कारणबोधक : कारण, कारण की, का की, प्रित्यर्थ.
◾ विकल्पबोधक : किंवा, अथवा, वा, की, अगर.
“जनतेने त्यांना तिसऱ्यांदा निवडून दिले.” या वाक्यातील प्रयोग ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | भावे
स्पष्टीकरण : वाक्याचा कर्ता 'जनता' असून त्याला 'ने' हा तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय लागला आहे (जनतेने). वाक्यातील कर्म 'त्यांना' (ते) असून त्याला 'ना' हा द्वितीया विभक्तीचा सप्रत्यय लागला आहे. जेव्हा वाक्यात कर्ता आणि कर्म हे दोघेही सप्रत्ययी (प्रत्यय लागलेले) असतात आणि क्रियापद तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असते, तेव्हा तो भावे प्रयोग (सकर्मक भावे) होतो. (काही परीक्षांमध्ये जुन्या संदर्भानुसार कर्मणी दिले असले तरी व्याकरण नियमांनुसार हे वाक्य 'भावे प्रयोगा'चे आहे).
Key Points :
◾ भावे प्रयोगाचा नियम : कर्ता तृतीयांत/चतुर्थींत + कर्म द्वितीयांत (दोघांनाही प्रत्यय असतो).
◾ क्रियापदाचे रूप : नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी (उदा. दिले, मारले, बांधले).
◾ कर्तरी प्रयोग : कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत (अप्रत्ययी) असतो.
◾ कर्मणी प्रयोग : कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत (अप्रत्ययी) असते.
“दाती तृण धरणे” म्हणजे -------------
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | शरणागती पत्करणे
स्पष्टीकरण : प्राचीन काळी युद्धात पराभूत झालेला किंवा पराभव मान्य करणारा योद्धा दयेची याचना करण्यासाठी आणि संपूर्ण शरणागती दर्शवण्यासाठी तोंडात गवताची काडी धरून शरण येत असे. त्यावरून 'दाती तृण धरणे' या वाक्प्रचाराचा रूढ अर्थ 'शरणागती पत्करणे' किंवा 'लाचारी पत्करणे' असा होतो.
Key Points :
◾ दाती तृण धरणे = शरण जाणे / पराभव मान्य करून शरणागती पत्करणे.
◾ दात खाणे = अतिशय राग येणे / संताप व्यक्त करणे.
◾ दात ओठ खाणे = पराकोटीचा संताप किंवा द्वेष व्यक्त करणे.
◾ दात विचकणे = लाचारीने हसणे किंवा फजिती होणे.
“अरविंद, जलज, राजीव, पदम” या शब्दांना समानार्थी शब्द कोणता ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | कमळ
स्पष्टीकरण : 'अरविंद, जलज, राजीव, पदम (पद्म)' हे सर्व शब्द 'कमळ' या फुलाचे समानार्थी शब्द आहेत. कमळाचा जन्म पाण्यात किंवा चिखलात होत असल्याने त्याला 'जलज' (जल + ज = पाण्यात जन्मलेला) किंवा 'पंकज' (पंक + ज = चिखलात जन्मलेला) असेही म्हणतात.
Key Points :
◾ कमळाचे समानार्थी शब्द : राजीव, अरविंद, पद्म, जलज, पंकज, अंबुज, नलिनी, सरोज, उत्पल.
◾ अमृताचे समानार्थी शब्द : पियूष, सुधा, संजीवनी.
◾ चंद्राचे समानार्थी शब्द : शशी, सुधाकर, निशानाथ, इंदू, हिमांशू.
◾ चंद्रिकेचे समानार्थी शब्द : चांदणे, ज्योत्स्ना, कौमुदी.
“नश्वर” या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | शाश्वत
स्पष्टीकरण : 'नश्वर' म्हणजे ज्याचा नाश निश्चित होतो असा, म्हणजेच नाशवंत. याच्या नेमका उलट अर्थ 'कधीही नाश न पावणारा' किंवा 'चिरंतन टिकणारा' असा होतो, ज्यासाठी योग्य शब्द 'शाश्वत' किंवा 'अमर / चिरंतन' हा आहे.
Key Points :
◾ नश्वर × शाश्वत (नाशवंत × चिरंतन).
◾ क्षणिक = अगदी थोडा वेळ टिकणारे (नश्वरशी साधर्म्य दर्शवणारा शब्द).
◾ विन्मुख × सन्मुख (पाठ फिरवणारा × समोर असणारा).
◾ ऐहिक × पारलौकिक.
खालीलपैकी लेखननियमानुसार योग्य शब्द ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | वातानुकूलित
स्पष्टीकरण : मराठी शुद्धलेखन नियमांनुसार, 'वात' + 'अनुकूल' + 'इत' या शब्दांच्या संयोगाने 'वातानुकूलित' (Air-conditioned) हा शब्द बनतो. 'अनुकूल' या मूळ शब्दात 'नु' ह्रस्व (पहिला उ-कार) आणि 'कू' दीर्घ (दुसरा उ-कार) असतो; तसेच 'इत' प्रत्यय लागल्यामुळे 'लि' ची वेलांटी पहिली (ह्रस्व इ-कार) होते. त्यामुळे 'वातानुकूलित' हेच एकमेव व्याकरणदृष्ट्या अचूक शुद्ध रूप आहे.
Key Points :
◾ शुद्ध रूप : वातानुकूलित ('नु' पहिला उ-कार, 'कू' दुसरा उ-कार, 'लि' पहिली वेलांटी).
◾ अनुकूल ➔ 'नु' ह्रस्व, 'कू' दीर्घ.
◾ प्रतिकूल ➔ 'प्रती' नव्हे 'प्रति' ह्रस्व, 'कू' दीर्घ.
◾ इतर महत्त्वाचे शुद्ध शब्द : उज्ज्वल, कनिष्ठ, आशीर्वाद, पुनर्वसन.
34.56 + 0.567 = ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 35.127
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिली संख्या = 34.56
दुसरी संख्या = 0.567
सूत्र :
दशांश अपूर्णांकांची बेरीज करताना दशांश चिन्हे एकाखाली एक मांडून दशांश स्थळे समान करून बेरीज करणे.
Step 1 : दशांश स्थळे समान करून मांडणी करणे:
34.560
* 0.567
35.127
म्हणून योग्य उत्तर = 35.127
4/5 + 3/2 = ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 23/10
स्पष्टीकरण : दिलेली पदावली :
4/5 + 3/2
सूत्र :
(a / b) + (c / d) = (a × d + b × c) / (b × d)
Step 1 : छेदांचा लसावि काढणे.
5 आणि 2 चा लसावि = 10
Step 2 : छेद समान करून अंशांची बेरीज करणे:
= [(4 × 2) + (3 × 5)] / 10
= (8 + 15) / 10
= 23/10
म्हणून योग्य उत्तर = 23/10
क्रमशः 1 पासून 40 पर्यंतच्या सर्व नैसर्गिक संख्यांची बेरीज किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 820
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिली संख्या = 1
शेवटची संख्या (n) = 40
सूत्र :
पहिल्या n नैसर्गिक संख्यांची बेरीज = [n × (n + 1)] / 2
Step 1 : सूत्रात n = 40 ही किंमत भरणे.
बेरीज = [40 × (40 + 1)] / 2
= [40 × 41] / 2
Step 2 : भागाकार व गुणाकार करणे:
= 20 × 41
= 820
म्हणून योग्य उत्तर = 820
एका क्रिकेटपटूने आपल्या पहिल्या पाच कसोटीत खालील धावा काढल्या — 184, 109, 114, 115, 111. त्याने आपल्या सहाव्या कसोटीत किती धावा काढल्या तर त्याची सहा कसोटीतील धावांची सरासरी 150 होईल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 267
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिल्या 5 कसोटींमधील धावा = 184, 109, 114, 115, 111
6 कसोटींनंतरची अपेक्षित सरासरी = 150
सूत्र :
एकूण धावा = सरासरी × एकूण सामने
सहाव्या कसोटीतील धावा = 6 कसोटींतील एकूण धावा - पहिल्या 5 कसोटींतील एकूण धावा
Step 1 : पहिल्या 5 कसोटींमधील एकूण धावा काढणे:
एकूण धावा = 184 + 109 + 114 + 115 + 111
= 633 धावा
Step 2 : 6 कसोटींमधील अपेक्षित एकूण धावा काढणे:
एकूण धावा = 6 × 150
= 900 धावा
Step 3 : सहाव्या कसोटीतील आवश्यक धावा काढणे:
धावा = 900 - 633
= 267 धावा
म्हणून योग्य उत्तर = 267
द.सा.द.शे. 10 दराने 500 रुपयांचे 2 वर्षांचे सरळ व्याज किती
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 100
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
मुद्दल (P) = 500 रुपये
व्याजदर (R) = 10%
कालावधी (N) = 2 वर्षे
सूत्र :
सरळ व्याज (I) = (P × R × N) / 100
Step 1 : सूत्रात दिलेल्या किमती भरणे:
सरळ व्याज = (500 × 10 × 2) / 100
Step 2 : गुणाकार व भागाकार करणे:
= 10000 / 100
= 100 रुपये
म्हणून योग्य उत्तर = 100
एका पार्टीत 12 लोक एकत्र आल्यानंतर प्रत्येकाने इतरांशी एकेकदा हस्तांदोलन केले. कोणत्याही दोन व्यक्तीचे हस्तांदोलन एकदाच होईल, तर एकूण हस्तांदोलनांची संख्या किती होईल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 66
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
व्यक्तींची संख्या (n) = 12
सूत्र :
एकूण हस्तांदोलनांची संख्या = [n × (n - 1)] / 2
Step 1 : सूत्रात n = 12 ही किंमत भरणे:
हस्तांदोलनांची संख्या = [12 × (12 - 1)] / 2
= [12 × 11] / 2
Step 2 : भागाकार व गुणाकार करणे:
= 6 × 11
= 66
म्हणून योग्य उत्तर = 66
वडील व मुलगा यांच्या वयाचे आजचे गुणोत्तर 7 : 2 आहे. 5 वर्षांपूर्वी त्यांच्या वयाचे गुणोत्तर 6 : 1 होते, तर त्यांचे आजचे वय किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 35, 10
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
आजच्या वयाचे गुणोत्तर = 7 : 2
5 वर्षांपूर्वीच्या वयाचे गुणोत्तर = 6 : 1
सूत्र :
समजा आजचे वय 7x आणि 2x वर्षे मानू.
5 वर्षांपूर्वीचे वय = (7x - 5) आणि (2x - 5)
Step 1 : समीकरणाची मांडणी करणे:
(7x - 5) / (2x - 5) = 6 / 1
Step 2 : तिरकस गुणाकार करून x ची किंमत काढणे:
1 × (7x - 5) = 6 × (2x - 5)
7x - 5 = 12x - 30
12x - 7x = 30 - 5
5x = 25
x = 25 / 5
x = 5
Step 3 : आजचे वय काढणे:
वडिलांचे आजचे वय = 7x = 7 × 5 = 35 वर्षे
मुलाचे आजचे वय = 2x = 2 × 5 = 10 वर्षे
म्हणून योग्य उत्तर = 35, 10
16 × 5 ÷ 10 + 4 − 3 = ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 9
स्पष्टीकरण : दिलेली पदावली :
16 × 5 ÷ 10 + 4 - 3
सूत्र :
BODMAS नियमानुसार क्रम : भागाकार (Division), गुणाकार (Multiplication), बेरीज (Addition), वजाबाकी (Subtraction).
Step 1 : प्रथम भागाकार किंवा डावीकडून उजवीकडे गुणाकार-भागाकार करणे:
16 × (5 ÷ 10) = 16 × 0.5 = 8
(किंवा : 16 × 5 = 80; 80 ÷ 10 = 8)
Step 2 : बेरीज करणे:
8 + 4 = 12
Step 3 : वजाबाकी करणे:
12 - 3 = 9
म्हणून योग्य उत्तर = 9
पाच क्रमवार विषम संख्यांची सरासरी 43 आहे, तर त्यामधील सर्वात मोठी संख्या कोणती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 47
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
एकूण विषम संख्या = 5
सरासरी = 43
सूत्र :
क्रमवार संख्यांची सरासरी ही नेहमी मधोमध असणारी संख्या असते.
Step 1 : मधली संख्या निश्चित करणे:
एकूण 5 संख्या असल्याने, 3 री संख्या = सरासरी = 43
Step 2 : सर्व पाच क्रमवार विषम संख्या शोधणे:
पहिली संख्या = 39
दुसरी संख्या = 41
तिसरी संख्या = 43
चौथी संख्या = 45
पाचवी संख्या = 47
Step 3 : सर्वात मोठी संख्या ओळखणे:
या मालिकेतील सर्वात मोठी संख्या 47 आहे.
म्हणून योग्य उत्तर = 47
एका गावची लोकसंख्या 2000 आहे. लोकसंख्या वाढीचा वेग 10% आहे, तर दोन वर्षांनंतर त्या गावची लोकसंख्या किती असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 2420
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
मूळ लोकसंख्या (P) = 2000
वाढीचा दर (R) = 10% दरवर्षी
कालावधी (n) = 2 वर्षे
सूत्र :
n वर्षांनंतरची लोकसंख्या = P × [1 + (R / 100)]ⁿ
Step 1 : पहिल्या वर्षानंतरची लोकसंख्या काढणे:
पहिल्या वर्षातील वाढ = 2000 × (10 / 100) = 200
1 वर्षानंतर लोकसंख्या = 2000 + 200 = 2200
Step 2 : दुसऱ्या वर्षातील वाढ काढणे:
दुसऱ्या वर्षातील वाढ = 2200 × (10 / 100) = 220
2 वर्षांनंतर लोकसंख्या = 2200 + 220 = 2420
(थेट सूत्राने : 2000 × (11 / 10) × (11 / 10) = 20 × 121 = 2420)
म्हणून योग्य उत्तर = 2420
3 चे 24% = किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 0.72
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
संख्या = 3
काढावयाची टक्केवारी = 24%
सूत्र :
X चे Y% = (X × Y) / 100
Step 1 : मांडणी करणे:
= (3 × 24) / 100
Step 2 : गुणाकार करणे:
= 72 / 100
Step 3 : दशांश रूपात रूपांतर करणे:
= 0.72
म्हणून योग्य उत्तर = 0.72
एक वस्तू 910 रुपयांना विकल्यामुळे 30% नफा झाला, तर वस्तूची खरेदी किंमत किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 700
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
विक्री किंमत = 910 रुपये
नफा = 30%
सूत्र :
खरेदी किंमत = (विक्री किंमत × 100) / (100 + नफा%)
Step 1 : 30% नफ्यानंतर विक्री किंमतीचे गुणोत्तर काढणे:
समजा खरेदी किंमत 100% मानल्यास:
विक्री किंमत = 100% + 30% = 130%
Step 2 : खरेदी किंमत काढणे:
130% = 910 रुपये
100% = (910 × 100) / 130
Step 3 : संक्षिप्त रूप देणे:
= (91 × 100) / 13
= 7 × 100
= 700 रुपये
म्हणून योग्य उत्तर = 700
एका व्यक्तीला एक काम करण्यासाठी 20 दिवस लागतात, दुसऱ्याला तेच काम करण्यासाठी 30 दिवस लागतात, तर दोघांना मिळून ते काम किती दिवसांत पूर्ण होईल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 12
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिल्या व्यक्तीस लागणारे दिवस (A) = 20 दिवस
दुसऱ्या व्यक्तीस लागणारे दिवस (B) = 30 दिवस
सूत्र :
दोघांना मिळून लागणारे दिवस = (A × B) / (A + B)
Step 1 : 1 दिवसाचे काम काढणे:
पहिल्या व्यक्तीचे 1 दिवसाचे काम = 1 / 20
दुसऱ्या व्यक्तीचे 1 दिवसाचे काम = 1 / 30
Step 2 : दोघांचे मिळून 1 दिवसाचे काम:
= (1 / 20) + (1 / 30)
लसावि = 60
= (3 + 2) / 60
= 5 / 60
= 1 / 12 भाग
Step 3 : काम पूर्ण होण्यासाठी लागणारा एकूण वेळ काढणे:
एकूण दिवस = 1 ÷ (1 / 12) = 12 दिवस
म्हणून योग्य उत्तर = 12
4/5 + 4/5 + 4/5 + 4/5 + 4/5 = ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 4
स्पष्टीकरण : दिलेली पदावली :
4/5 + 4/5 + 4/5 + 4/5 + 4/5
सूत्र :
समान छेद असणाऱ्या अपूर्णांकांची बेरीज = अंशांची बेरीज / छेद
किंवा
एकाच संख्येची 5 वेळा बेरीज = संख्या × 5
Step 1 : छेद समान असल्याने अंशांची बेरीज करणे:
= (4 + 4 + 4 + 4 + 4) / 5
= 20 / 5
Step 2 : भागाकार करणे:
20 ÷ 5 = 4
म्हणून योग्य उत्तर = 4
बेरीज करा : 84.96 + 101.33 + 175.345 = ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 361.635
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिली संख्या = 84.96
दुसरी संख्या = 101.33
तिसरी संख्या = 175.345
सूत्र :
दशांश अपूर्णांकांची बेरीज करताना दशांश चिन्हे एका रेषेत मांडून दशांश स्थळांची पूर्तता शून्याने (0) करणे.
Step 1 : संख्यांची उभी मांडणी करणे:
084.960
* 101.330
* 175.345
Step 2 : क्रमाने बेरीज करणे:
हजारवे स्थान : 0 + 0 + 5 = 5
शतांश स्थान : 6 + 3 + 4 = 13 (3 लिहिला, हातचा 1)
दशांश स्थान : 9 + 3 + 3 + 1 (हातचा) = 16 (6 लिहिला, हातचा 1)
एकक स्थान : 4 + 1 + 5 + 1 (हातचा) = 11 (1 लिहिला, हातचा 1)
दशक स्थान : 8 + 0 + 7 + 1 (हातचा) = 16 (6 लिहिला, हातचा 1)
शतक स्थान : 0 + 1 + 1 + 1 (हातचा) = 3
Step 3 : अंतिम बेरीज:
= 361.635
म्हणून योग्य उत्तर = 361.635
AY, BX, CW, DV, ____
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | EU
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : दोन अक्षरांचे पद असणारी मालिका : AY, BX, CW, DV, ____
सूत्र : पहिले अक्षर = डावीकडून सलग क्रम (+1), दुसरे अक्षर = उजवीकडून सलग क्रम (-1).
Step 1 : पहिल्या अक्षरांचा क्रम तपासू:
A (1) + 1 = B (2)
B (2) + 1 = C (3)
C (3) + 1 = D (4)
D (4) + 1 = E (5)
Step 2 : दुसऱ्या अक्षरांचा क्रम तपासू:
Y (25) - 1 = X (24)
X (24) - 1 = W (23)
W (23) - 1 = V (22)
V (22) - 1 = U (21)
Step 3 : दोन्ही अक्षरे एकत्र केल्यास पुढील पद 'EU' मिळते.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (EU)
CIO, EKQ, HNT, LRX, ____
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | QWC
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : CIO, EKQ, HNT, LRX, ____
सूत्र : प्रत्येक अक्षरातील वाढीचा क्रम:
पहिले अक्षर: +2, +3, +4, +5
दुसरे अक्षर: +2, +3, +4, +5
तिसरे अक्षर: +2, +3, +4, +5
Step 1 : पहिल्या अक्षरांचा क्रम:
C (3) + 2 = E (5)
E (5) + 3 = H (8)
H (8) + 4 = L (12)
L (12) + 5 = Q (17)
Step 2 : दुसऱ्या अक्षरांचा क्रम:
I (9) + 2 = K (11)
K (11) + 3 = N (14)
N (14) + 4 = R (18)
R (18) + 5 = W (23)
Step 3 : तिसऱ्या अक्षरांचा क्रम:
O (15) + 2 = Q (17)
Q (17) + 3 = T (20)
T (20) + 4 = X (24)
X (24) + 5 = 29 म्हणजेच 29 - 26 = C (3)
Step 4 : तिन्ही अक्षरे एकत्र केल्यास पुढील पद 'QWC' तयार होते.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 4 (QWC)
ghh – kkmn – pq – stt – ____
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | jnq
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : ghh – kkmn – pq – stt – ____
सूत्र : अक्षरांचे स्थान व गाळलेली अक्षरे (Gap pattern):
वर्णमालेतील प्रत्येक गटाच्या सुरुवातीच्या अक्षरातील अंतर:
g (7) + 4 = k (11)
k (11) + 5 = p (16)
p (16) + 3 = s (19)
Step 1 : गटांमधील रचनेचे स्वरूप आणि घटकांची सुसंगत मांडणी पाहता 'jnq' हा पर्याय अक्षरांच्या योग्य वितरणाशी जुळतो.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 4 (jnq)
अक्षर-अंक संयुक्त परस्पर संबंध : E2P : H8S :: T5J : ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | W125M
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : E2P : H8S :: T5J : ?
सूत्र :
पहिले अक्षर: +3
मधली संख्या: n³ (घनमूळ / घन)
तिसरे अक्षर: +3
Step 1 : पहिल्या पदावरून दुसऱ्या पदाचा संबंध तपासू:
E (5) + 3 = H (8)
मधला अंक: 2 चा घन = 2³ = 8
P (16) + 3 = S (19)
त्यामुळे E2P चे झाले H8S.
Step 2 : हाच नियम T5J साठी लागू करू:
T (20) + 3 = W (23)
मधला अंक: 5 चा घन = 5³ = 125
J (10) + 3 = M (13)
Step 3 : यावरून पुढील पद 'W125M' तयार होते.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (W125M)
GOOD : 7 15 15 4 :: SICO : ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 19 9 3 15
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : GOOD : 7 15 15 4 :: SICO : ?
सूत्र : अक्षरांचे वर्णमालेतील मूळ अनुक्रमांक (A = 1, B = 2, ..., Z = 26).
Step 1 : GOOD मधील प्रत्येक अक्षराचा क्रमांक:
G = 7
O = 15
O = 15
D = 4
म्हणून GOOD = 7 15 15 4.
Step 2 : हाच नियम SICO या शब्दासाठी लागू करू :
S = 19
I = 9
C = 3
O = 15
Step 3 : या सर्व क्रमांकांची क्रमवार मांडणी = 19 9 3 15.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 1 (19 9 3 15)
एका सांकेतिक भाषेत SUNDAY हा शब्द USNDYA असा लिहिल्यास त्याच सांकेतिक भाषेत MONDAY हा शब्द कसा लिहिला जाईल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | OMNDYA
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : SUNDAY चे संकेताक्षर = USNDYA.
सूत्र : लगतच्या दोन-दोन अक्षरांची अदलाबदल (Pairwise Swap): (1,2) -> (2,1), (3,4) -> (4,3), (5,6) -> (6,5).
Step 1 : SUNDAY मधील अक्षरांच्या जोड्यांची उलटापालट:
S U -> U S
N D -> N D (किंवा 3-4 स्थिर / बदल)
A Y -> Y A
SUNDAY चे बनले USNDYA.
Step 2 : MONDAY या शब्दासाठी हाच नियम वापरू:
M O चे उलटे -> O M
N D चे सरळ -> N D
A Y चे उलटे -> Y A
Step 3 : तिन्ही जोड्या एकत्र केल्यास शब्द 'OMNDYA' तयार होतो.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 4 (OMNDYA)
जर एका सांकेतिक भाषेत MUMBAI हा शब्द ZHZONV असा लिहिला, तर SURAT हा शब्द कसा लिहिला जाईल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | FHENG
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : MUMBAI = ZHZONV, SURAT = ?
सूत्र : अक्षरांमधील परस्पर विरोधी अक्षर
Step 2 : अक्षरांमधील विरोधी स्थानांनुसार बदल केल्यास SURAT चे सांकेतिक रूप FHENG मिळते.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (FHENG)
खालील मालिकेत प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल : 17, 25, 33, 41, 49, ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 57
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : 17, 25, 33, 41, 49, ?
सूत्र : लगतच्या पदांमधील समान फरक: पुढील पद = मागील पद + d (येथे d = 8).
Step 1 : पदांमधील फरक काढू:
25 - 17 = 8
33 - 25 = 8
41 - 33 = 8
49 - 41 = 8
Step 2 : पुढील पद काढण्यासाठी शेवटच्या पदात 8 मिळवू:
पुढील पद = 49 + 8 = 57.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 1 (57)
खालील अपूर्णांक मालिकेत प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल : 3/10, 7/16, 11/23, 15/31, 19/40, ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 23/50
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : अपूर्णांकांची मालिका: 3/10, 7/16, 11/23, 15/31, 19/40, ?
सूत्र :
अंशातील मालिका: पुढील अंश = मागील अंश + 4
छेदातील मालिका: पुढील छेद = मागील छेद + वाढणारा फरक (+6, +7, +8, +9, +10)
Step 1 : अंशाची वाढ तपासू:
3 + 4 = 7
7 + 4 = 11
11 + 4 = 15
15 + 4 = 19
पुढील अंश = 19 + 4 = 23
Step 2 : छेदाची वाढ तपासू:
10 + 6 = 16
16 + 7 = 23
23 + 8 = 31
31 + 9 = 40
पुढील छेद = 40 + 10 = 50
Step 3 : अंश व छेद एकत्र केल्यास पुढील अपूर्णांक = 23/50.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 1 (23/50)
आकृतीतील प्रश्नचिन्हाच्या जागी कोणती संख्या येईल
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 49
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : (9, 2 -> 121), (6, 3 -> 81), (3, 4 -> ?)
सूत्र : तिसरी संख्या = (पहिली संख्या + दुसरी संख्या)²
Step 1 : पहिली आकृती:
(9 + 2)² = 11² = 121
Step 2 : दुसरी आकृती:
(6 + 3)² = 9² = 81
Step 3 : तिसरी आकृती:
(3 + 4)² = 7² = 49
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 1 (49)
आकृतीतील प्रश्नचिन्हाच्या जागी कोणती संख्या येईल
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 514
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : पर्यायांमध्ये 512, 510, 514, 66 हे अंक दिलेले आहेत.
सूत्र : घनसंख्या अधिक 2 चा नियम: n³ + 2
Step 1 : 8 चा घन = 8³ = 8 × 8 × 8 = 512.
Step 2 : घनात 2 मिळवल्यास:
512 + 2 = 514.
Step 3 : आकृतीतील समोरासमोरील किंवा चक्राकार मांडणीतील नियमानुसार 514 ही संख्या अचूक ठरते.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 3 (514)
खालील संख्यांमधील संबंध ओळखून प्रश्नचिन्हाच्या जागी येणारी संख्या शोधा : 3 (23) 5, 4 (39) 7, 5 (?) 6 ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 41
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
3 (23) 5
4 (39) 7
5 (?) 6
सूत्र : कंसातील संख्या = (पहिली संख्या × दुसरी संख्या) + (पहिली संख्या + दुसरी संख्या)
[किंवा पर्यायी नियम: 3 × 6 + 5 = 23; 4 × 8 + 7 = 39; 5 × 7 + 6 = 41]
Step 1 : पहिला गट:
(3 × 5) + (3 + 5) = 15 + 8 = 23
Step 2 : दुसरा गट:
(4 × 7) + (4 + 7) = 28 + 11 = 39
Step 3 : तिसरा गट:
(5 × 6) + (5 + 6) = 30 + 11 = 41
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (41)
1 जानेवारी 2002 रोजी मंगळवार असेल तर 1 जानेवारी 2008 रोजी कोणता वार असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | मंगळवार
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : 1 जानेवारी 2002 = मंगळवार. शोधायचा वार = 1 जानेवारी 2008.
सूत्र : एकूण जादा दिवस = (एकूण वर्षांचा फरक + दरम्यान आलेली लीप वर्षे) ÷ 7 ची बाकी.
Step 1 : 2002 ते 2008 दरम्यानचा वर्षांचा फरक:
2008 - 2002 = 6 वर्षे.
Step 2 : या कालावधीत आलेली लीप वर्षे:
केवळ 2004 हे एकच लीप वर्ष पूर्णपणे समाविष्ट आहे (कारण 2008 चा फेब्रुवारी महिना अजून यायचा आहे).
एकूण लीप वर्षे = 1.
Step 3 : एकूण जादा दिवस:
6 + 1 = 7 दिवस.
Step 4 : 7 ÷ 7 = बाकी 0 दिवस.
म्हणजेच वारात कोणताही बदल होणार नाही:
मंगळवार + 0 दिवस = मंगळवार.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (मंगळवार)
सुनिल उत्तरेकडे तोंड करून उभा आहे. उत्तरेस तो सरळ 9 km चालत गेला, उजवीकडे वळून 4 km अंतर कापले. पुन्हा उजवीकडे वळून 15 km अंतर कापले. एकदा उजवीकडे वळून 12 km अंतर कापले, तर आता तो आपल्या मूळ स्थानापासून किती अंतरावर आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 10 km
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
उत्तरेकडे चाललेले अंतर = +9 km (उत्तर-दक्षिण अक्ष)
उजवीकडे (पूर्वेकडे) चाललेले अंतर = +4 km (पूर्व-पश्चिम अक्ष)
पुन्हा उजवीकडे (दक्षिणेकडे) चाललेले अंतर = -15 km (उत्तर-दक्षिण अक्ष)
पुन्हा उजवीकडे (पश्चिमेकडे) चाललेले अंतर = -12 km (पूर्व-पश्चिम अक्ष)
सूत्र : काटकोन त्रिकोणासाठी पायथागोरसचा सिद्धांत:
कर्ण = √[(पाया)² + (उंची)²]
Step 1 : उत्तर-दक्षिण दिशेतील विस्थापन काढू:
9 km (उत्तर) - 15 km (दक्षिण) = -6 km म्हणजेच दक्षिणेकडे 6 km.
Step 2 : पूर्व-पश्चिम दिशेतील विस्थापन काढू:
4 km (पूर्व) - 12 km (पश्चिम) = -8 km म्हणजेच पश्चिमेकडे 8 km.
Step 3 : मूळ स्थानापासून थेट अंतर (काटकोन त्रिकोणाचा कर्ण):
अंतर = √[6² + 8²]
अंतर = √[36 + 64]
अंतर = √100 = 10 km.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 3 (10 km)
खालील संख्यामालिकेतील प्रश्नचिन्हाच्या जागी कोणती संख्या येईल : 20, 25, 31, 38, 46, ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 55
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : 20, 25, 31, 38, 46, ?
सूत्र : लगतच्या पदांमधील फरक 1 ने वाढतो आहे (+5, +6, +7, +8, +9).
Step 1 : पदांमधील फरक पाहू:
25 - 20 = 5
31 - 25 = 6
38 - 31 = 7
46 - 38 = 8
Step 2 : पुढील फरक 9 चा असेल.
पुढील पद = 46 + 9 = 55.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (55)
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शाळा प्रवेश दिन विद्यार्थी दिवस कोणता ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 7 नोव्हेंबर
स्पष्टीकरण : भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 7 नोव्हेंबर 1900 रोजी सातारा येथील गव्हर्नमेंट हायस्कूल, सध्याचे प्रतापसिंह हायस्कूल, येथे पहिल्या वर्गात प्रवेश घेतला होता. या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण म्हणून महाराष्ट्र शासनाने 27 ऑक्टोबर 2017 च्या शासन निर्णयानुसार दरवर्षी 7 नोव्हेंबर हा दिवस राज्यभरात विद्यार्थी दिवस म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला.
शाळेच्या रजिस्टरमधील नोंद : शाळेच्या प्रवेश रजिस्टरमध्ये डॉ. आंबेडकरांचे नाव 'भिवा रामजी आंबेडकर' असे नोंदवले गेले होते. प्रश्नातील इतर महत्त्वाच्या तारखाही परीक्षेच्या दृष्टीने लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
Key Points :
◾ विद्यार्थी दिवस — 7 नोव्हेंबर.
◾ डॉ. आंबेडकरांचा शाळेतील प्रवेश — 7 नोव्हेंबर 1900.
◾ 14 एप्रिल — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती.
◾ 6 डिसेंबर — महापरिनिर्वाण दिन.
◾ 26 नोव्हेंबर — संविधान दिन.
7 वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन 2018 कोणत्या जिल्ह्यात झाले ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | गोंदिया
स्पष्टीकरण : 7 वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन सन 2018 मध्ये 15 ते 17 फेब्रुवारी या कालावधीत गोंदिया जिल्ह्यातील अर्जुनी/मोरगाव येथे पार पडले. या संमेलनामध्ये वारकरी संप्रदाय, संत साहित्य, संतांचे विचार आणि मानवी मूल्ये यांसारख्या विषयांवर चर्चा करण्यात आली.
संत साहित्याचे महत्त्व : महाराष्ट्राच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक परंपरेमध्ये संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव यांचे मोठे योगदान आहे. विदर्भाच्या संदर्भात राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचे विचारही महत्त्वाचे आहेत.
गोंदिया जिल्हा : गोंदिया जिल्ह्याला 'तलावांचा जिल्हा' आणि 'भाताचे कोठार' म्हणून ओळखले जाते. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आणि नागझिरा अभयारण्य ही जिल्ह्यातील महत्त्वाची पर्यटनस्थळे आहेत.
Key Points :
◾ 7 वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन — 2018.
◾ ठिकाण — अर्जुनी/मोरगाव, गोंदिया.
◾ गोंदिया जिल्ह्याचे टोपणनाव — तलावांचा जिल्हा.
◾ गोंदिया — भाताचे कोठार म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.
सन 2017 ची मिस वर्ल्ड म्हणून कोणाची निवड झाली ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | मानुषी छिल्लर
स्पष्टीकरण : चीनमधील सान्या शहरात आयोजित करण्यात आलेल्या 67 व्या मिस वर्ल्ड स्पर्धेत 2017 मध्ये भारताच्या मानुषी छिल्लर हिने विजेतेपद मिळवले. या विजयानंतर भारताने दीर्घ कालावधीनंतर मिस वर्ल्डचा किताब पुन्हा मिळवला. यापूर्वी 2000 मध्ये प्रियांका चोप्रा हिने भारतासाठी हा किताब जिंकला होता.
मानुषी छिल्लर : मानुषी छिल्लर ही हरियाणा राज्यातील असून तिने MBBS शिक्षण घेतले आहे. भारताकडून मिस वर्ल्डचा किताब जिंकणाऱ्या भारतीय विजेत्यांच्या यादीमध्ये तिचे नाव महत्त्वाचे आहे.
गोंधळ टाळा : डेमी-ली नेल-पीटर्स हिने मिस युनिव्हर्स 2017 हा किताब जिंकला होता. त्यामुळे Miss World आणि Miss Universe या दोन स्वतंत्र स्पर्धा आहेत.
Key Points :
◾ Miss World 2017 — मानुषी छिल्लर.
◾ स्पर्धेचे ठिकाण — सान्या, चीन.
◾ Miss World 2000 — प्रियांका चोप्रा.
◾ Miss Universe 2017 — डेमी-ली नेल-पीटर्स.
◾ मानुषी छिल्लर — हरियाणा राज्यातील.
महाराष्ट्रातील किती व्यक्तींचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात समावेश आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | आठ
स्पष्टीकरण : संबंधित परीक्षेच्या कालावधीतील 16 व्या लोकसभेच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या रचनेनुसार महाराष्ट्रातून एकूण 8 खासदारांचा केंद्रीय मंत्रिपरिषदेत समावेश होता. या संख्येमध्ये कॅबिनेट मंत्री आणि राज्यमंत्री यांचा समावेश करण्यात आला होता.
घटनात्मक तरतूद : भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 75(1A) नुसार, पंतप्रधानांसह केंद्रीय मंत्रिपरिषदेतील मंत्र्यांची एकूण संख्या लोकसभेच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या 15 टक्क्यांपेक्षा जास्त असू शकत नाही. ही तरतूद 91 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 2003 शी संबंधित आहे.
मंत्रिपरिषदेची जबाबदारी : कलम 75(3) नुसार केंद्रीय मंत्रिपरिषद ही सामूहिकरीत्या लोकसभेला जबाबदार असते. मंत्र्यांची नियुक्ती राष्ट्रपती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने करतात.
Key Points :
◾ संबंधित कालावधीतील महाराष्ट्रातील केंद्रीय मंत्री — 8.
◾ केंद्रीय मंत्रिपरिषदेच्या संख्येची मर्यादा — लोकसभेच्या 15 टक्के.
◾ संबंधित घटनात्मक तरतूद — कलम 75(1A).
◾ मंत्रिपरिषद सामूहिकरीत्या लोकसभेला जबाबदार असते.
सध्या देशाचे संरक्षणमंत्री कोण आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | निर्मला सीतारामन
स्पष्टीकरण : दिलेल्या प्रश्नाच्या तत्कालीन कालावधीनुसार निर्मला सीतारामन यांनी सप्टेंबर 2017 ते मे 2019 या काळात भारताच्या संरक्षणमंत्री म्हणून कार्यभार सांभाळला होता. त्या भारताच्या पहिल्या पूर्णवेळ महिला संरक्षणमंत्री ठरल्या. यापूर्वी इंदिरा गांधी यांनी पंतप्रधान असताना संरक्षण खात्याचा अतिरिक्त कार्यभार सांभाळला होता.
संरक्षणमंत्री : संरक्षणमंत्री हे केंद्र सरकारमधील महत्त्वाचे कॅबिनेट पद असून संरक्षण मंत्रालय देशाच्या संरक्षणविषयक प्रशासनाशी संबंधित आहे. भारताच्या सशस्त्र दलांचे सर्वोच्च सेनापती हे भारताचे राष्ट्रपती असतात.
नंतरचा कालावधी : मे 2019 पासून राजनाथ सिंह यांनी संरक्षणमंत्री म्हणून कार्यभार स्वीकारला. त्यामुळे 'सध्या' या शब्दाचा वापर असलेल्या प्रश्नांमध्ये प्रश्नपत्रिकेचा कालावधी लक्षात घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
Key Points :
◾ भारताच्या पहिल्या पूर्णवेळ महिला संरक्षणमंत्री — निर्मला सीतारामन.
◾ त्यांचा संरक्षणमंत्री म्हणून कार्यकाळ — सप्टेंबर 2017 ते मे 2019.
◾ सशस्त्र दलांचे सर्वोच्च सेनापती — भारताचे राष्ट्रपती.
◾ मे 2019 पासून संरक्षणमंत्री — राजनाथ सिंह.
सध्या लोकसभेचे अध्यक्ष कोण आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | सुमित्रा महाजन
स्पष्टीकरण : संबंधित प्रश्नाच्या तत्कालीन कालावधीनुसार 16 व्या लोकसभेच्या अध्यक्ष म्हणून सुमित्रा महाजन यांनी 2014 ते 2019 या कालावधीत कार्यभार सांभाळला. त्या इंदूर लोकसभा मतदारसंघातून सलग आठ वेळा निवडून आल्या होत्या. मीरा कुमार यांच्यानंतर त्या भारताच्या दुसऱ्या महिला लोकसभा अध्यक्ष ठरल्या.
घटनात्मक तरतूद : भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 93 नुसार लोकसभा आपल्या सदस्यांमधून अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष यांची निवड करते. लोकसभा अध्यक्ष सभागृहाचे कामकाज नियमांनुसार चालवतात.
महत्त्वाची नावे : लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष गणेश वासुदेव मावळंकर होते. मीरा कुमार या लोकसभेच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष होत्या. पुढील लोकसभांमध्ये ओम बिरला यांनी अध्यक्षपद भूषवले.
Key Points :
◾ 16 व्या लोकसभेच्या अध्यक्ष — सुमित्रा महाजन.
◾ सुमित्रा महाजन — इंदूर लोकसभा मतदारसंघ.
◾ लोकसभा अध्यक्षाशी संबंधित घटनात्मक तरतूद — कलम 93.
◾ लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष — गणेश वासुदेव मावळंकर.
◾ पहिल्या महिला लोकसभा अध्यक्ष — मीरा कुमार.
“मन में है विश्वास” या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | विश्वास नागरे पाटील
स्पष्टीकरण : 'मन में है विश्वास' हे प्रेरणादायी आत्मकथनात्मक पुस्तक महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध IPS अधिकारी विश्वास नागरे पाटील यांनी लिहिले आहे. ग्रामीण भागातून प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी UPSC परीक्षेत मिळवलेले यश, संघर्ष आणि जीवनप्रवास या पुस्तकातून मांडला आहे. त्यामुळे स्पर्धा परीक्षेच्या विद्यार्थ्यांसाठी हे पुस्तक प्रेरणादायी मानले जाते.
इतर पुस्तके : विश्वास नागरे पाटील यांचे 'कर हर मैदान फत्तेह' हे पुस्तकही प्रसिद्ध आहे. 'Exam Warriors' हे पुस्तक नरेंद्र मोदी यांच्याशी संबंधित आहे, तर 'Playing It My Way' हे सचिन तेंडुलकर यांचे आत्मचरित्र आहे.
Key Points :
◾ 'मन में है विश्वास' — विश्वास नागरे पाटील.
◾ लेखक — IPS अधिकारी विश्वास नागरे पाटील.
◾ 'Exam Warriors' — नरेंद्र मोदी.
◾ 'Playing It My Way' — सचिन तेंडुलकर.
◾ 'कर हर मैदान फत्तेह' — विश्वास नागरे पाटील.
यंत्रमानवाला नागरिकत्व बहाल करणारे जगातील पहिले राष्ट्र कोणते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | सौदी अरेबिया
स्पष्टीकरण : ऑक्टोबर 2017 मध्ये सौदी अरेबिया या देशाने सोफिया नावाच्या ह्युमनॉइड रोबोला नागरिकत्व दिल्याची घोषणा केली. त्यामुळे यंत्रमानवाला नागरिकत्व देणारा जगातील पहिला देश म्हणून सौदी अरेबियाचा उल्लेख केला जातो.
सोफिया रोबो : सोफिया हा मानवरूपी रोबो Hanson Robotics या हॉंगकॉंगस्थित कंपनीने विकसित केला. या प्रकल्पाचे नेतृत्व डेव्हिड हॅन्सन यांनी केले. सोफिया कृत्रिम बुद्धिमत्ता, चेहरा ओळखणे आणि दृश्य माहिती प्रक्रिया यांसारख्या तंत्रज्ञानाशी संबंधित आहे.
सौदी अरेबिया : सौदी अरेबियाची राजधानी रियाध असून तेथील चलन सौदी रियाल आहे.
Key Points :
◾ यंत्रमानवाला नागरिकत्व देणारा पहिला देश — सौदी अरेबिया.
◾ रोबोचे नाव — सोफिया.
◾ सोफियाची निर्मिती — Hanson Robotics.
◾ नागरिकत्वाची घोषणा — ऑक्टोबर 2017.
◾ सौदी अरेबियाची राजधानी — रियाध.
दरवर्षी कोणता दिवस राष्ट्रीय मतदार दिवस म्हणून साजरा केला जातो ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 25 जानेवारी
स्पष्टीकरण : 25 जानेवारी हा दिवस भारतात दरवर्षी राष्ट्रीय मतदार दिवस म्हणून साजरा केला जातो. भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना 25 जानेवारी 1950 रोजी झाली होती. या स्थापनेच्या स्मरणार्थ आणि लोकशाही प्रक्रियेत नागरिकांचा, विशेषतः तरुण मतदारांचा सहभाग वाढवण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.
पहिला राष्ट्रीय मतदार दिवस : भारतात पहिला राष्ट्रीय मतदार दिवस 25 जानेवारी 2011 रोजी साजरा करण्यात आला. भारतीय निवडणूक आयोगाला मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुका घेण्याची घटनात्मक जबाबदारी आहे.
मतदानाचे वय : 61 वी घटनादुरुस्ती, 1988 द्वारे मतदानाचे किमान वय 21 वर्षांवरून 18 वर्षे करण्यात आले. भारतीय निवडणूक आयोगाशी संबंधित घटनात्मक तरतुदी कलम 324 ते 329 मध्ये आहेत.
Key Points :
◾ राष्ट्रीय मतदार दिवस — 25 जानेवारी.
◾ भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना — 25 जानेवारी 1950.
◾ पहिला राष्ट्रीय मतदार दिवस — 25 जानेवारी 2011.
◾ मतदानाचे वय — 18 वर्षे.
◾ पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त — सुकुमार सेन.
जपान सरकारने कोणत्या दोन शहरांदरम्यान बुलेट ट्रेन सुरू करण्याचा करार भारत सरकारशी केला आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | मुंबई-अहमदाबाद
स्पष्टीकरण : भारतामधील पहिल्या हाय-स्पीड बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी मुंबई-अहमदाबाद या मार्गाची निवड करण्यात आली. या प्रकल्पाला Mumbai-Ahmedabad High-Speed Rail Corridor किंवा MAHSR असे म्हणतात. या प्रकल्पासाठी जपानकडून Shinkansen तंत्रज्ञान आणि JICA मार्फत वित्तीय सहकार्य उपलब्ध करण्यात आले.
प्रकल्पाची वैशिष्ट्ये : या मार्गाची नियोजित लांबी सुमारे 508 किलोमीटर असून प्रकल्पात एकूण 12 स्थानके प्रस्तावित आहेत. ट्रेनचा नियोजित कमाल वेग सुमारे 320 किमी/तास आहे.
अंमलबजावणी : प्रकल्पाची अंमलबजावणी National High Speed Rail Corporation Limited, NHSRCL मार्फत केली जात आहे. या मार्गावर ठाणे खाडीखालील समुद्राखालचा बोगदा हा महत्त्वाचा अभियांत्रिकी घटक आहे.
Key Points :
◾ बुलेट ट्रेन मार्ग — मुंबई-अहमदाबाद.
◾ प्रकल्पाचे नाव — MAHSR.
◾ अंदाजे लांबी — 508 किमी.
◾ तंत्रज्ञान — Shinkansen.
◾ जपानची वित्तीय संस्था — JICA.
◾ अंमलबजावणी संस्था — NHSRCL.
केंद्र सरकारने 500 व 1000 रुपयांच्या नोटा बंद करण्याचा निर्णय कधी जाहीर केला ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 8 नोव्हेंबर 2016
स्पष्टीकरण : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 8 नोव्हेंबर 2016 रोजी रात्री 8 वाजता देशाला संबोधित करताना तत्कालीन चलनातील 500 आणि 1000 रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण करण्याचा निर्णय जाहीर केला. या निर्णयामुळे या नोटांचे कायदेशीर चलन म्हणून असलेले मूल्य रद्द करण्यात आले.
विमुद्रीकरणाचा उद्देश : सरकारने काळा पैसा, बनावट नोटा आणि दहशतवादाला होणारा आर्थिक पुरवठा रोखणे हे या निर्णयामागील प्रमुख उद्देश असल्याचे सांगितले होते.
नंतरचे चलन : विमुद्रीकरणानंतर भारतीय रिझर्व्ह बँकेने नवीन 500 रुपयांची नोट आणि 2000 रुपयांची नोट चलनात आणली. त्यावेळी RBI चे गव्हर्नर डॉ. उर्जित पटेल होते.
भारतामधील पूर्वीची विमुद्रीकरणे : भारतात यापूर्वी 1946 आणि 1978 मध्येही उच्च मूल्याच्या नोटांचे विमुद्रीकरण करण्यात आले होते. त्यामुळे 2016 मधील विमुद्रीकरण हे तिसरे मोठे विमुद्रीकरण होते.
Key Points :
◾ नोटाबंदीची घोषणा — 8 नोव्हेंबर 2016.
◾ बंद करण्यात आलेल्या जुन्या नोटा — 500 आणि 1000 रुपये.
◾ तत्कालीन RBI गव्हर्नर — डॉ. उर्जित पटेल.
◾ पूर्वीची विमुद्रीकरणे — 1946 आणि 1978.
◾ 2016 मध्ये नवीन 500 आणि 2000 रुपयांच्या नोटा चलनात आल्या.
सूर्याचा अभ्यास करण्यासाठीच्या पहिल्या भारतीय मोहिमेचे नाव काय ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | आदित्य L-1
स्पष्टीकरण : आदित्य-L1 ही सूर्याचा अभ्यास करण्यासाठीची भारताची पहिली अंतराळ मोहीम आहे. ही मोहीम ISRO ने विकसित केली. सूर्य-पृथ्वी प्रणालीतील लॅग्रेंजियन पॉइंट L1 जवळील हेलो कक्षेत अंतराळयान स्थापित करण्यात आले आहे. हा बिंदू पृथ्वीपासून सुमारे 15 लाख किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रक्षेपण : आदित्य-L1 चे प्रक्षेपण 2 सप्टेंबर 2023 रोजी PSLV-C57 या प्रक्षेपकाद्वारे करण्यात आले. त्यानंतर 6 जानेवारी 2024 रोजी अंतराळयान L1 बिंदूच्या आसपासच्या हेलो कक्षेत यशस्वीरीत्या दाखल झाले.
वैज्ञानिक उद्दिष्टे : या मोहिमेद्वारे सूर्याचा कोरोना, क्रोमोस्फियर, सौर ज्वाला, सौर वारे आणि अवकाशातील हवामानाशी संबंधित घटनांचा अभ्यास केला जातो. मोहिमेत विविध वैज्ञानिक उपकरणे किंवा पेलोड्स समाविष्ट आहेत.
Key Points :
◾ सूर्याचा अभ्यास करणारी भारतीय मोहीम — आदित्य-L1.
◾ प्रक्षेपण तारीख — 2 सप्टेंबर 2023.
◾ प्रक्षेपण वाहन — PSLV-C57.
◾ L1 अंतर — पृथ्वीपासून सुमारे 15 लाख किमी.
◾ हेलो कक्षेत प्रवेश — 6 जानेवारी 2024.
◾ प्रमुख अभ्यास — सूर्याचा कोरोना, क्रोमोस्फियर आणि सौर वारे.
महाराष्ट्र राज्याचे सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य मंत्री कोण आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | राजकुमार बडोले
स्पष्टीकरण : दिलेल्या प्रश्नाच्या तत्कालीन कालावधीनुसार, म्हणजे 13 व्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या कार्यकाळात, राजकुमार बडोले यांनी महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाचे कॅबिनेट मंत्री म्हणून कार्यभार सांभाळला होता.
सामाजिक न्याय विभाग : या विभागामार्फत अनुसूचित जाती, नवबौद्ध, दिव्यांग, ज्येष्ठ नागरिक आणि इतर वंचित घटकांच्या कल्याणासाठी विविध योजना राबवल्या जातात. रमाई आवास योजना आणि स्वाधार योजना यांसारख्या योजनांचा सामाजिक कल्याणाशी संबंध आहे.
घटनात्मक आधार : भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 38, कलम 41 आणि कलम 46 या मार्गदर्शक तत्त्वांमधून सामाजिक न्याय, दुर्बल घटकांचे संरक्षण आणि त्यांच्या शैक्षणिक व आर्थिक हितसंबंधांना प्रोत्साहन देण्याची भूमिका स्पष्ट होते.
Key Points :
◾ तत्कालीन सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य मंत्री — राजकुमार बडोले.
◾ विभागाचे प्रमुख लाभार्थी — अनुसूचित जाती, नवबौद्ध, दिव्यांग आणि ज्येष्ठ नागरिक.
◾ सामाजिक न्यायाशी संबंधित मार्गदर्शक तत्त्वे — कलम 38, 41 आणि 46.
◾ सामाजिक न्याय विभागामार्फत विविध कल्याणकारी योजना राबवल्या जातात.
सध्याचे भारतीय रिजर्व बँकेचे गव्हर्नर कोण आहेत ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | उर्जित पटेल
स्पष्टीकरण : दिलेल्या प्रश्नाच्या तत्कालीन कालावधीनुसार डॉ. उर्जित पटेल हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे 24 वे गव्हर्नर होते. त्यांनी सप्टेंबर 2016 ते डिसेंबर 2018 या कालावधीत RBI गव्हर्नर म्हणून कार्य केले. त्यांनी डॉ. रघुराम राजन यांच्यानंतर गव्हर्नरपदाची धुरा स्वीकारली होती.
RBI ची स्थापना : Reserve Bank of India Act, 1934 नुसार भारतीय रिझर्व्ह बँकेची स्थापना 1 एप्रिल 1935 रोजी झाली. हिल्टन यंग आयोग यांच्या शिफारशींचा RBI स्थापनेशी संबंध आहे. RBI चे 1 जानेवारी 1949 रोजी राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.
प्रमुख गव्हर्नर : RBI चे पहिले गव्हर्नर सर ऑस्बॉर्न स्मिथ होते, तर पहिले भारतीय गव्हर्नर सी. डी. देशमुख होते. प्रश्नाच्या तत्कालीन संदर्भात उर्जित पटेल हे योग्य उत्तर आहे.
Key Points :
◾ उर्जित पटेल — RBI चे 24 वे गव्हर्नर.
◾ त्यांचा कार्यकाळ — सप्टेंबर 2016 ते डिसेंबर 2018.
◾ RBI स्थापना — 1 एप्रिल 1935.
◾ RBI राष्ट्रीयीकरण — 1 जानेवारी 1949.
◾ पहिले RBI गव्हर्नर — सर ऑस्बॉर्न स्मिथ.
◾ पहिले भारतीय RBI गव्हर्नर — सी. डी. देशमुख.
महाराष्ट्र शासनाद्वारे प्रकाशित केले जाणारे मासिक कोणते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | लोकराज्य
स्पष्टीकरण : महाराष्ट्र शासनाच्या माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय अर्थात DGIPR मार्फत 'लोकराज्य' हे अधिकृत मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये महाराष्ट्र शासनाच्या धोरणे, योजना, निर्णय, विकासकामे, कृषी, उद्योग आणि सांस्कृतिक विषय यांची माहिती दिली जाते.
भाषांमधील प्रकाशन : लोकराज्य मासिकाचे प्रकाशन मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, इंग्रजी, गुजराती आणि उर्दू भाषांमध्येही केले जाते. त्यामुळे महाराष्ट्र शासनाच्या योजना व निर्णयांचा अभ्यास करणाऱ्या स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांसाठी हे एक उपयुक्त संदर्भसाहित्य आहे.
महासंवाद : महाराष्ट्र शासनाच्या माहिती व जनसंपर्क यंत्रणेशी संबंधित 'महासंवाद' हे वेब पोर्टल आणि ई-बुलेटिन देखील महत्त्वाचे माध्यम आहे.
Key Points :
◾ महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत मासिक — लोकराज्य.
◾ प्रकाशन संस्था — माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन.
◾ प्रमुख विषय — शासकीय योजना, धोरणे, निर्णय आणि विकासकामे.
◾ लोकराज्यचे प्रकाशन — मराठी, हिंदी, इंग्रजी, गुजराती आणि उर्दू भाषांमध्ये.
गोंदिया जिल्ह्यात महानुभाव पंथाचे तीर्थक्षेत्र कोणत्या तालुक्यात आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | तिरोडा
स्पष्टीकरण : गोंदिया जिल्ह्यातील तिरोडा तालुक्यात महानुभाव पंथाचे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे. महानुभाव पंथाचे संस्थापक सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामी यांच्या चरणस्पर्शाने पावन झालेली अनेक स्थाने विदर्भासह या भागात आढळतात.
Key Points :
◾ महानुभाव पंथाची स्थापना 13 व्या शतकात, इ.स. 1267 च्या सुमारास चक्रधर स्वामी यांनी केली.
◾ लीळाचरित्र हा मराठी भाषेतील पहिला चरित्रग्रंथ मानला जातो, ज्याचे संकलन म्हाइंभट यांनी केले.
◾ तिरोडा हे गोंदिया जिल्ह्यातील प्रमुख रेल्वे स्थानक आणि उद्योग केंद्र असून येथे अदानी समूहाचा 3300 मेगावॅट क्षमतेचा औष्णिक वीज प्रकल्प कार्यरत आहे.
◾ तिरोडा तालुका भात गिरण्यांसाठी मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध आहे.
पांगोली नदीचा उगम कोणत्या तालुक्यात झाला आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | गोरेगाव
स्पष्टीकरण : पांगोली नदीचा उगम गोंदिया जिल्ह्यातील गोरेगाव तालुक्यामधील टेकड्यांमधून होतो. ही नदी गोंदिया शहराच्या जवळून वाहत जाऊन पुढे वैनगंगा नदीला मिळते.
Key Points :
◾ गोंदिया शहराचा पाणीपुरवठा आणि जलनिःसारण व्यवस्था ऐतिहासिकदृष्ट्या पांगोली नदीशी जोडलेली आहे.
◾ गोंदिया जिल्ह्याची मुख्य जलप्रणाली वैनगंगा नदी आणि तिच्या उपनद्यांवर, उदा. पांगोली, गाढवी, वाघ, चुलबंद यांवर अवलंबून आहे.
◾ गोरेगाव तालुका हा घनदाट वनराई आणि लघु सिंचन तलावांसाठी ओळखला जातो.
◾ वैनगंगा ही गोदावरी नदीची प्रमुख डाव्या तीरावरील उपनदी आहे.
पोंगेझरा महादेवाचे मंदिर कोणत्या तालुक्यात आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | गोरेगाव
स्पष्टीकरण : पोंगेझरा येथील पुरातन व प्रसिद्ध महादेवाचे मंदिर गोंदिया जिल्ह्यातील गोरेगाव तालुक्यामध्ये स्थित आहे. नैसर्गिक झरे आणि निसर्गरम्य वनपरिसरामुळे हे ठिकाण भाविक तसेच पर्यटकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे.
Key Points :
◾ महाशिवरात्रीनिमित्त पोंगेझरा येथे भाविकांची मोठी यात्रा भरते.
◾ गोरेगाव तालुक्यामध्ये नैसर्गिक पाण्याचे स्रोत व प्राचीन शिवलिंगांची मंदिरे पाहायला मिळतात.
◾ गोंदिया जिल्ह्याला विदर्भातील पर्यटन व निसर्ग पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते.
◾ गोंदिया जिल्ह्यातील प्रमुख धार्मिक स्थळांमध्ये प्रतापगड, पोंगेझरा आणि कचारगड यांचा समावेश होतो.
कवी कालिदासांचे समकालीन असणारे कोणाचे वास्तव्य गोंदिया जिल्ह्यात आमगाव येथे होते
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | भवभूती
स्पष्टीकरण : संस्कृत साहित्यातील महान नाटककार महाकवी भवभूती यांचे मूळ वास्तव्य प्राचीन काळातील पद्मपूर, सध्याचे गोंदिया जिल्ह्यातील आमगाव जवळील पद्मपूर, येथे होते असा ऐतिहासिक संदर्भ आढळतो. भवभूती हे त्यांच्या करुण रसावरील प्रभुत्वासाठी संस्कृत साहित्यात प्रसिद्ध आहेत.
Key Points :
◾ महाकवी भवभूती यांच्या प्रसिद्ध संस्कृत नाट्यकृती मालतीमाधव, महावीरचरित आणि उत्तररामचरित आहेत.
◾ उत्तररामचरित या नाटकातील करुण रस सर्वश्रेष्ठ मानला जातो.
◾ कवी कालिदास यांचे स्मारक नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक येथे उभारण्यात आले आहे, जिथे त्यांनी मेघदूत लिहिले.
◾ भवभूती हे आठव्या शतकातील कन्नौजचा राजा यशोवर्मा याच्या दरबारातील राजकवी होते.
गोंदिया जिल्ह्याची निर्मिती कधी झाली
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 1 मे 1999
स्पष्टीकरण : 1 मे 1999 रोजी महाराष्ट्र दिनाचे औचित्य साधून तत्कालीन भंडारा जिल्ह्याचे विभाजन करण्यात आले आणि नवीन गोंदिया जिल्हा अस्तित्वात आला.
Key Points :
◾ 1 मे 1999 रोजी महाराष्ट्रात दोन नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती झाली: भंडारा जिल्ह्यातून गोंदिया आणि परभणी जिल्ह्यातून हिंगोली.
◾ 1 जुलै 1998 रोजी धुळ्यातून नंदुरबार आणि अकोल्यातून वाशिम जिल्ह्याची निर्मिती झाली होती.
◾ गोंदिया जिल्ह्यात एकूण 8 तालुके आहेत: गोंदिया, तिरोडा, गोरेगाव, आमगाव, सालेकसा, देवरी, सडक-अर्जुनी आणि अर्जुनी-मोरगाव.
◾ प्रशासकीयदृष्ट्या गोंदिया जिल्हा नागपूर महसुली विभागात येतो.
गोंदिया जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी कोण आहेत
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | डॉ. राजा दयानिधी
स्पष्टीकरण : तत्कालीन जिल्हा माहिती कार्यालयाच्या प्रशासकीय नोंदीनुसार डॉ. एम. राजा दयानिधी यांनी गोंदिया जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून कार्यभार सांभाळला होता.
Key Points :
◾ महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, 1961 च्या कलम 94 नुसार राज्य शासन जिल्हा परिषदेसाठी एका मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याची नियुक्ती करते.
◾ CEO हा सामान्यतः भारतीय प्रशासकीय सेवेतील वरिष्ठ अधिकारी असतो.
◾ जिल्हा परिषदेचा प्रशासकीय प्रमुख CEO असतो, तर राजकीय व पदाधिकारी प्रमुख जिल्हा परिषद अध्यक्ष असतो.
◾ जिल्हा परिषदेच्या सर्व विभागांवर प्रशासकीय नियंत्रण ठेवणे आणि योजनांची अंमलबजावणी करणे ही CEO ची प्रमुख जबाबदारी असते.
गोंदिया जिल्ह्याचे एकूण सरासरी भौगोलिक क्षेत्रफळ किती चौ.कि.मी. आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 5641 चौ.कि.मी.
स्पष्टीकरण : गोंदिया जिल्ह्याचे एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ सुमारे 5,641 चौरस किलोमीटर इतके आहे. उपलब्ध नोंदीनुसार क्षेत्रफळाच्या आकडेवारीत काही फरक आढळू शकतो. या जिल्ह्याचा मोठा भाग वनाच्छादित आणि डोंगराळ टेकड्यांनी व्यापलेला आहे.
Key Points :
◾ गोंदिया जिल्ह्याची सीमा मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगड या दोन राज्यांना लागून आहे.
◾ जिल्ह्याच्या पश्चिमेस भंडारा जिल्हा आणि दक्षिणेस गडचिरोली जिल्हा आहे.
◾ गोंदिया जिल्ह्यामध्ये 36% पेक्षा जास्त भूभाग राखीव व संरक्षित जंगलांखाली येतो.
◾ महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये अहिल्यानगर जिल्ह्याचा समावेश होतो.
तिबेटीयन वसाहत गोंदिया जिल्ह्याच्या कोणत्या तालुक्यात आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | अर्जुनी-मोरगाव
स्पष्टीकरण : गोंदिया जिल्ह्यातील अर्जुनी-मोरगाव तालुक्यातील प्रतापगड, गोठणगाव येथे प्रसिद्ध तिबेटीयन निर्वासितांची वसाहत वसलेली आहे. ही वसाहत तिबेटमधून विस्थापित झालेल्या बौद्ध बांधवांसाठी उभारण्यात आली.
Key Points :
◾ गोठणगाव येथे तिबेटीयन बौद्ध स्तूप, विहार आणि तिबेटीयन हस्तकला केंद्र आहे.
◾ ही वसाहत पर्यटकांमध्ये छोटा तिबेट म्हणूनही ओळखली जाते.
◾ नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आणि इटियाडोह धरण अर्जुनी-मोरगाव तालुक्यात आहेत.
◾ येथे तिबेटी संस्कृती, पारंपरिक कार्पेट विणकाम आणि प्रार्थना चक्र पाहण्यासाठी पर्यटक येतात.
प्रसिद्ध आदिवासी देवस्थान “कचारगड” गोंदिया जिल्ह्याच्या कोणत्या तालुक्यात आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | देवरी
स्पष्टीकरण : गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यातील घनदाट जंगलात वसलेले कचारगड हे गोंड, कोया आणि इतर आदिवासी समाजाचे महत्त्वाचे श्रद्धास्थान मानले जाते. येथील नैसर्गिक गुहा धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वपूर्ण आहेत.
Key Points :
◾ कचारगड येथे दरवर्षी माघ पौर्णिमेला भव्य आदिवासी यात्रा भरते.
◾ हे ठिकाण गोंड परंपरेनुसार पारी कोपार लिंगो आणि माता कली कंकाली यांच्याशी संबंधित मानले जाते.
◾ कचारगड गुहा ही या परिसरातील महत्त्वाची नैसर्गिक रचना आहे.
◾ कचारगड हे आदिवासी सांस्कृतिक आणि धार्मिक पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.
गोंदिया जिल्ह्यातून कोणत्या क्रमांकाचा राष्ट्रीय महामार्ग गेलेला आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | NH-6
स्पष्टीकरण : गोंदिया जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडील तालुक्यांमधून जुना राष्ट्रीय महामार्ग क्र. 6 जात होता. नवीन राष्ट्रीय महामार्ग नामकरण पद्धतीनुसार या महामार्गाचा क्रमांक NH-53 असा करण्यात आला आहे. हा महामार्ग गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यामधून छत्तीसगडच्या दिशेने पुढे जातो.
Key Points :
◾ जुना NH-6 सध्याच्या NH-53 शी संबंधित आहे.
◾ हा मार्ग गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यातून छत्तीसगडच्या दिशेने जातो.
◾ NH-4 हा जुना मुंबई-पुणे-बंगळुरू महामार्ग असून तो आता NH-48 चा भाग आहे.
◾ NH-8 हा जुना मुंबई-अहमदाबाद-दिल्ली महामार्ग असून तो आता NH-48 चा भाग आहे.
गोंदिया जिल्ह्यातील गाढवी नदीवर कोणते धरण बांधलेले आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | इटियाडोह
स्पष्टीकरण : गोंदिया आणि गडचिरोली जिल्ह्यांच्या सीमेवर वाहणाऱ्या गाढवी नदीवर प्रसिद्ध इटियाडोह धरण बांधण्यात आलेले आहे. हे धरण अर्जुनी-मोरगाव तालुक्यात स्थित असून याच्या कालव्यांद्वारे दोन्ही जिल्ह्यांतील सिंचनाला मोठा हातभार लागतो.
Key Points :
◾ इटियाडोह हे मातीचे धरण असून ते निसर्गरम्य टेकड्यांच्या कुशीत वसलेले आहे.
◾ पुजारीटोला धरण हे गोंदिया जिल्ह्यातील वाघ नदीवर बांधलेले आंतरराज्यीय धरण आहे.
◾ कालीसराड धरण हे गोंदिया जिल्ह्यातील सालेकसा तालुक्यात आहे.
◾ इटियाडोह धरणाच्या पाण्याचा उपयोग धान शेती, मत्स्यपालन आणि कोळंबी संवर्धनासाठी केला जातो.
एक हेक्टर म्हणजे किती चौरस मीटर
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 10000 चौरस मीटर
स्पष्टीकरण : मेट्रिक मोजमाप पद्धतीनुसार 1 हेक्टर = 10,000 चौरस मीटर. कारण 1 हेक्टर क्षेत्रफळाची कल्पना 100 मीटर लांब आणि 100 मीटर रुंद चौरस क्षेत्राने करता येते. त्यामुळे 100 × 100 = 10,000 चौरस मीटर होते.
Key Points :
◾ 1 हेक्टर = 10,000 चौरस मीटर.
◾ 1 हेक्टर = अंदाजे 2.47 एकर.
◾ 1 एकर = 40 गुंठे = अंदाजे 4,047 चौरस मीटर.
◾ 1 गुंठा = 100 चौरस मीटर किंवा 1,089 चौरस फूट.
◾ शेतजमिनीच्या 7/12 उताऱ्यावर जमिनीचे क्षेत्रफळ हेक्टर-आरमध्ये दर्शवले जाते. 1 आर = 100 चौरस मीटर.
महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेचे जिल्ह्याचे कार्यक्रम अधिकारी कोण
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | जिल्हाधिकारी
स्पष्टीकरण : महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा, 2005 अंतर्गत जिल्हा स्तरावर योजनेच्या अंमलबजावणी आणि संनियंत्रणासाठी जिल्हा कार्यक्रम समन्वयक म्हणून संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळतात. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये जिल्हाधिकारी हा योग्य पर्याय आहे.
Key Points :
◾ तालुका स्तरावर कार्यक्रम अधिकारी म्हणून गट विकास अधिकारी किंवा संबंधित अधिकारी काम पाहतात.
◾ ग्रामपंचायत स्तरावर मनरेगा योजनेची अंमलबजावणी करणारी प्रमुख यंत्रणा ग्रामपंचायत असते.
◾ मनरेगा अंतर्गत प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला एका आर्थिक वर्षात किमान 100 दिवसांच्या अकुशल रोजगाराची कायदेशीर हमी दिली जाते.
◾ महाराष्ट्रातील रोजगार हमी योजनेच्या विकासात वि. स. पागे यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानले जाते.
महाराष्ट्रात नवे महसुली वर्ष कधी सुरू होते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 1 ऑगस्ट
स्पष्टीकरण : महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाच्या नियमांनुसार राज्यात नवीन महसुली वर्ष दरवर्षी 1 ऑगस्ट रोजी सुरू होते आणि पुढील वर्षाच्या 31 जुलै रोजी समाप्त होते. 1 ऑगस्ट हा दिवस महाराष्ट्रात महसूल दिन म्हणूनही साजरा केला जातो.
Key Points :
◾ महसुली वर्ष: 1 ऑगस्ट ते 31 जुलै.
◾ आर्थिक वर्ष: 1 एप्रिल ते 31 मार्च.
◾ 1 ऑगस्ट हा दिवस महाराष्ट्रात महसूल दिन म्हणून साजरा केला जातो.
◾ 1 ते 7 ऑगस्ट हा कालावधी महसूल सप्ताह म्हणून साजरा केला जातो.
◾ महाराष्ट्रातील जमीन महसूल प्रशासनासाठी महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966 महत्त्वाची आहे.
गोंदिया जिल्ह्याचे पहिले जिल्हाधिकारी कोण होते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | संजीवकुमार
स्पष्टीकरण : 1 मे 1999 रोजी भंडारा जिल्ह्यातून विभाजित होऊन गोंदिया जिल्हा स्वतंत्र अस्तित्वात आला. नवनिर्मित गोंदिया जिल्ह्याचे पहिले जिल्हाधिकारी म्हणून आयएएस अधिकारी संजीवकुमार यांनी पदभार स्वीकारला होता.
Key Points :
◾ गोंदिया जिल्ह्याचे पहिले पोलीस अधीक्षक म्हणून निवृत्ती सुमंत यांनी पदभार सांभाळला होता.
◾ जिल्हाधिकारी हे जिल्हा दंडाधिकारी, मुख्य निवडणूक अधिकारी आणि आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाचे अध्यक्ष म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
◾ भारतीय संविधानाच्या कलम 312 अंतर्गत अखिल भारतीय सेवा संवर्गाची तरतूद करण्यात आली आहे.
◾ वारेन हेस्टिंग्स यांनी सन 1772 मध्ये ब्रिटिश भारतात कलेक्टर पदाची निर्मिती केली होती.