पोलीस पाटील भरती सराव प्रश्नसंच - 51
सराव प्रश्नसंच विषयी
- 🔰 प्रश्नांचे स्वरूप : बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ)
- 🔰 प्रत्येक योग्य उत्तरासाठी : 1 गुण
- 🔰 एकूण प्रश्नांची संख्या : 30
- 🔰 गुण : 30
🎯 खालील प्रश्न हे पोलीस पाटील भरती परीक्षेसाठी उपयुक्त ठरणारे सामान्य ज्ञानावर आधारित सराव प्रश्न आहेत . हे प्रश्न केवळ मार्गदर्शनासाठी असून, आगामी पोलीस पाटील भरतीच्या लेखी परीक्षेमध्ये विचारले जाण्याची शक्यता असलेले संभाव्य प्रश्न आहेत
टीप : सर्व प्रश्न सोडवल्यानंतर खाली दिलेल्या Check Your Score बटनावर क्लिक करा व तुम्हाला मिळालेले मार्क्स तपासून पहा
पोलीस पाटील भरती सराव पेपर
Question : 1
राज्यात सध्या बारा पोलीस आयुक्तालये असून किती पोलीस परिक्षेत्रे आहेत ?
📝स्पष्टीकरण : ग्रामीण पोलीस प्रशासनाच्या सुव्यवस्थेसाठी महाराष्ट्र राज्याची विभागणी 8 पोलीस परिक्षेत्रांमध्ये करण्यात आली आहे. ही परिक्षेत्रे राज्यातील ग्रामीण भागातील पोलीस प्रशासन, कायदा व सुव्यवस्था आणि गुन्हे नियंत्रणाच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहेत.
महाराष्ट्रातील प्रमुख पोलीस परिक्षेत्रांमध्ये कोकण, नाशिक, कोल्हापूर, औरंगाबाद, नांदेड, अमरावती, नागपूर आणि गडचिरोली यांचा समावेश होतो. प्रत्येक परिक्षेत्राच्या अंतर्गत अनेक जिल्ह्यांचा समावेश असतो.
पोलीस आयुक्तालय ही प्रामुख्याने मोठ्या शहरी भागांसाठीची व्यवस्था आहे, तर पोलीस परिक्षेत्र ही ग्रामीण जिल्ह्यांच्या पोलीस प्रशासनासाठीची महत्त्वाची प्रशासकीय रचना आहे.
Key Points :
◾ महाराष्ट्रात 8 पोलीस परिक्षेत्रे आहेत.
◾ प्रमुख परिक्षेत्रे : कोकण, नाशिक, कोल्हापूर, औरंगाबाद, नांदेड, अमरावती, नागपूर आणि गडचिरोली.
◾ मोठ्या शहरांसाठी पोलीस आयुक्तालय आणि ग्रामीण भागासाठी पोलीस परिक्षेत्र ही प्रशासकीय रचना आहे.
महाराष्ट्रातील प्रमुख पोलीस परिक्षेत्रांमध्ये कोकण, नाशिक, कोल्हापूर, औरंगाबाद, नांदेड, अमरावती, नागपूर आणि गडचिरोली यांचा समावेश होतो. प्रत्येक परिक्षेत्राच्या अंतर्गत अनेक जिल्ह्यांचा समावेश असतो.
पोलीस आयुक्तालय ही प्रामुख्याने मोठ्या शहरी भागांसाठीची व्यवस्था आहे, तर पोलीस परिक्षेत्र ही ग्रामीण जिल्ह्यांच्या पोलीस प्रशासनासाठीची महत्त्वाची प्रशासकीय रचना आहे.
Key Points :
◾ महाराष्ट्रात 8 पोलीस परिक्षेत्रे आहेत.
◾ प्रमुख परिक्षेत्रे : कोकण, नाशिक, कोल्हापूर, औरंगाबाद, नांदेड, अमरावती, नागपूर आणि गडचिरोली.
◾ मोठ्या शहरांसाठी पोलीस आयुक्तालय आणि ग्रामीण भागासाठी पोलीस परिक्षेत्र ही प्रशासकीय रचना आहे.
Question : 2
जगातील सर्वात उंच पठार कोणते आहे ?
📝स्पष्टीकरण : जगातील सर्वात उंच आणि विस्तीर्ण पठार म्हणून तिबेटच्या पठाराला ओळखले जाते. त्याची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे 4,500 मीटर आहे. त्यामुळे त्याला “जगाचे छप्पर” (Roof of the World) असेही म्हटले जाते.
तिबेटचे पठार मुख्यतः चीनच्या तिबेट स्वायत्त प्रदेशात पसरलेले आहे. या प्रदेशाच्या दक्षिणेला हिमालय पर्वतरांग असून येथे अनेक महत्त्वाच्या नद्या उगम पावतात.
दख्खनचे पठार भारतातील प्रमुख पठार असून ते प्रामुख्याने महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशाच्या काही भागांत पसरलेले आहे. इराणचे पठार पश्चिम आशियात आहे, तर कोलोरॅडो पठार अमेरिकेत आहे.
Key Points :
◾ जगातील सर्वात उंच पठार : तिबेटचे पठार.
◾ तिबेटच्या पठाराची सरासरी उंची सुमारे 4,500 मीटर आहे.
◾ तिबेटच्या पठाराला “जगाचे छप्पर” असे म्हणतात.
तिबेटचे पठार मुख्यतः चीनच्या तिबेट स्वायत्त प्रदेशात पसरलेले आहे. या प्रदेशाच्या दक्षिणेला हिमालय पर्वतरांग असून येथे अनेक महत्त्वाच्या नद्या उगम पावतात.
दख्खनचे पठार भारतातील प्रमुख पठार असून ते प्रामुख्याने महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशाच्या काही भागांत पसरलेले आहे. इराणचे पठार पश्चिम आशियात आहे, तर कोलोरॅडो पठार अमेरिकेत आहे.
Key Points :
◾ जगातील सर्वात उंच पठार : तिबेटचे पठार.
◾ तिबेटच्या पठाराची सरासरी उंची सुमारे 4,500 मीटर आहे.
◾ तिबेटच्या पठाराला “जगाचे छप्पर” असे म्हणतात.
Question : 3
मानवी शरीरातील रक्ताचे वजन शरीराच्या एकूण वजनाच्या साधारण किती टक्के असते ?
📝स्पष्टीकरण : निरोगी प्रौढ मानवी शरीरात रक्ताचे प्रमाण साधारणपणे शरीराच्या एकूण वजनाच्या 7 ते 8% इतके असते. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांपैकी 8% हे योग्य उत्तर आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे वजन 60 किलो असल्यास तिच्या शरीरात साधारण 4 ते 5 लिटर रक्त असू शकते. रक्तामध्ये लाल रक्तपेशी, पांढऱ्या रक्तपेशी, प्लेटलेट्स आणि प्लाझ्मा हे प्रमुख घटक असतात.
लाल रक्तपेशी ऑक्सिजन वाहून नेतात, पांढऱ्या रक्तपेशी रोगप्रतिकारक संरक्षण करतात, तर प्लेटलेट्स रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Key Points :
◾ शरीराच्या वजनाच्या साधारण 7 ते 8% रक्त असते.
◾ रक्ताचे प्रमुख घटक : प्लाझ्मा, लाल रक्तपेशी, पांढऱ्या रक्तपेशी आणि प्लेटलेट्स.
◾ लाल रक्तपेशींचे प्रमुख कार्य ऑक्सिजन वाहून नेणे हे आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे वजन 60 किलो असल्यास तिच्या शरीरात साधारण 4 ते 5 लिटर रक्त असू शकते. रक्तामध्ये लाल रक्तपेशी, पांढऱ्या रक्तपेशी, प्लेटलेट्स आणि प्लाझ्मा हे प्रमुख घटक असतात.
लाल रक्तपेशी ऑक्सिजन वाहून नेतात, पांढऱ्या रक्तपेशी रोगप्रतिकारक संरक्षण करतात, तर प्लेटलेट्स रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Key Points :
◾ शरीराच्या वजनाच्या साधारण 7 ते 8% रक्त असते.
◾ रक्ताचे प्रमुख घटक : प्लाझ्मा, लाल रक्तपेशी, पांढऱ्या रक्तपेशी आणि प्लेटलेट्स.
◾ लाल रक्तपेशींचे प्रमुख कार्य ऑक्सिजन वाहून नेणे हे आहे.
Question : 4
राज्याच्या पोलीस दलाच्या परिक्षेत्राच्या प्रमुखपदी कोणत्या दर्जाचे अधिकारी असतात ?
📝स्पष्टीकरण : महाराष्ट्र पोलीस दलाची ग्रामीण प्रशासनाच्या दृष्टीने 8 पोलीस परिक्षेत्रांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे. प्रत्येक पोलीस परिक्षेत्राचा प्रमुख सामान्यतः विशेष पोलीस महानिरीक्षक (Special Inspector General of Police) दर्जाचा अधिकारी असतो.
पोलीस परिक्षेत्राच्या प्रमुखाचे कार्य संबंधित जिल्ह्यांमधील पोलीस प्रशासनाचे पर्यवेक्षण करणे, कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्हे नियंत्रणाची पाहणी करणे आणि अधिनस्त पोलीस यंत्रणेचे मार्गदर्शन करणे हे आहे.
पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख असतात. पोलीस आयुक्त हे आयुक्तालय क्षेत्राचे प्रमुख असतात, तर अप्पर पोलीस महासंचालक हे राज्यस्तरीय वरिष्ठ पद आहे.
Key Points :
◾ पोलीस परिक्षेत्राचा प्रमुख : विशेष पोलीस महानिरीक्षक.
◾ महाराष्ट्रात ग्रामीण पोलीस प्रशासनासाठी 8 पोलीस परिक्षेत्रे आहेत.
◾ राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख : पोलीस महासंचालक.
पोलीस परिक्षेत्राच्या प्रमुखाचे कार्य संबंधित जिल्ह्यांमधील पोलीस प्रशासनाचे पर्यवेक्षण करणे, कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्हे नियंत्रणाची पाहणी करणे आणि अधिनस्त पोलीस यंत्रणेचे मार्गदर्शन करणे हे आहे.
पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख असतात. पोलीस आयुक्त हे आयुक्तालय क्षेत्राचे प्रमुख असतात, तर अप्पर पोलीस महासंचालक हे राज्यस्तरीय वरिष्ठ पद आहे.
Key Points :
◾ पोलीस परिक्षेत्राचा प्रमुख : विशेष पोलीस महानिरीक्षक.
◾ महाराष्ट्रात ग्रामीण पोलीस प्रशासनासाठी 8 पोलीस परिक्षेत्रे आहेत.
◾ राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख : पोलीस महासंचालक.
Question : 5
महाराष्ट्रात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या कोणत्याही ठिकाणी विनाविलंब संपर्क साधण्यासाठी कोणाचा वापर होतो ?
📝स्पष्टीकरण : हॉटलाईन ही दोन निश्चित ठिकाणांदरम्यान थेट आणि जलद दूरध्वनी संपर्कासाठी वापरली जाणारी विशेष व्यवस्था आहे. महत्त्वाच्या प्रशासकीय किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित संपर्क साधण्यासाठी अशा व्यवस्थेचा उपयोग केला जातो.
टेलीग्राम ही पूर्वी संदेश पाठवण्यासाठी वापरली जाणारी दूरसंचार सेवा होती. वायफाय ही वायरलेस नेटवर्कद्वारे इंटरनेट किंवा स्थानिक नेटवर्कशी जोडण्याची तंत्रज्ञान व्यवस्था आहे. डाक व्यवस्था ही पत्रे आणि वस्तू पोहोचवण्याची पारंपरिक सेवा आहे.
Key Points :
◾ थेट आणि जलद संपर्कासाठी हॉटलाईन वापरली जाते.
◾ वायफाय हे वायरलेस नेटवर्क तंत्रज्ञान आहे.
◾ डाक व्यवस्था ही पत्रव्यवहार व पार्सल वितरणासाठी वापरली जाते.
टेलीग्राम ही पूर्वी संदेश पाठवण्यासाठी वापरली जाणारी दूरसंचार सेवा होती. वायफाय ही वायरलेस नेटवर्कद्वारे इंटरनेट किंवा स्थानिक नेटवर्कशी जोडण्याची तंत्रज्ञान व्यवस्था आहे. डाक व्यवस्था ही पत्रे आणि वस्तू पोहोचवण्याची पारंपरिक सेवा आहे.
Key Points :
◾ थेट आणि जलद संपर्कासाठी हॉटलाईन वापरली जाते.
◾ वायफाय हे वायरलेस नेटवर्क तंत्रज्ञान आहे.
◾ डाक व्यवस्था ही पत्रव्यवहार व पार्सल वितरणासाठी वापरली जाते.
Question : 6
जिल्ह्यातील कायदा व सुव्यवस्थेस कोण जबाबदार असतो ?
📝स्पष्टीकरण : जिल्हाधिकारी हे जिल्हा दंडाधिकारी या नात्याने जिल्ह्यातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी महत्त्वाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतात. जिल्हा प्रशासन आणि पोलीस प्रशासन यांच्यात समन्वय साधण्यात जिल्हाधिकाऱ्यांची भूमिका महत्त्वाची असते.
जिल्ह्यातील पोलीस यंत्रणेचे नेतृत्व सामान्यतः पोलीस अधीक्षक (SP) करतात. मात्र कायदा व सुव्यवस्थेच्या व्यापक प्रशासकीय जबाबदारीच्या संदर्भात जिल्हा दंडाधिकारी म्हणून जिल्हाधिकारी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
पोलीस आयुक्त हे पोलीस आयुक्तालयाच्या क्षेत्राचे प्रमुख असतात, तर पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
Key Points :
◾ जिल्हाधिकारी हे जिल्हा दंडाधिकारी म्हणून महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडतात.
◾ जिल्ह्यातील पोलीस यंत्रणेचे प्रमुख अधिकारी : पोलीस अधीक्षक.
◾ राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख : पोलीस महासंचालक.
जिल्ह्यातील पोलीस यंत्रणेचे नेतृत्व सामान्यतः पोलीस अधीक्षक (SP) करतात. मात्र कायदा व सुव्यवस्थेच्या व्यापक प्रशासकीय जबाबदारीच्या संदर्भात जिल्हा दंडाधिकारी म्हणून जिल्हाधिकारी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
पोलीस आयुक्त हे पोलीस आयुक्तालयाच्या क्षेत्राचे प्रमुख असतात, तर पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
Key Points :
◾ जिल्हाधिकारी हे जिल्हा दंडाधिकारी म्हणून महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडतात.
◾ जिल्ह्यातील पोलीस यंत्रणेचे प्रमुख अधिकारी : पोलीस अधीक्षक.
◾ राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च प्रमुख : पोलीस महासंचालक.
Question : 7
एखादा गुन्हेगार खोटे बोलत आहे की नाही हे ओळखण्यासाठी कोणते उपकरण वापरले जाते ?
📝स्पष्टीकरण : पॉलिग्राफ या उपकरणाचा उपयोग लाय डिटेक्टर टेस्ट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चाचणीत केला जातो. या चाचणीमध्ये व्यक्तीला प्रश्न विचारताना त्याच्या काही शारीरिक प्रतिक्रियांचे निरीक्षण केले जाते.
पॉलिग्राफमध्ये प्रामुख्याने हृदयाचे ठोके, रक्तदाब, श्वसनाचा वेग आणि त्वचेतील विद्युत चालकता यांसारख्या प्रतिक्रियांची नोंद केली जाऊ शकते. मात्र पॉलिग्राफ हा खोटे बोलणे थेट मोजणारा किंवा हमखास सत्य-असत्य ठरवणारा वैज्ञानिक पुरावा मानला जात नाही.
CCTV दृश्य निरीक्षणासाठी, स्कॅनर तपासणीसाठी आणि रडार वस्तूंचे अंतर किंवा हालचाल शोधण्यासाठी वापरले जाते.
Key Points :
◾ पॉलिग्राफला लाय डिटेक्टर असेही म्हटले जाते.
◾ पॉलिग्राफमध्ये शारीरिक प्रतिक्रियांचे निरीक्षण केले जाते.
◾ CCTV चा उपयोग दृश्य निरीक्षणासाठी केला जातो.
पॉलिग्राफमध्ये प्रामुख्याने हृदयाचे ठोके, रक्तदाब, श्वसनाचा वेग आणि त्वचेतील विद्युत चालकता यांसारख्या प्रतिक्रियांची नोंद केली जाऊ शकते. मात्र पॉलिग्राफ हा खोटे बोलणे थेट मोजणारा किंवा हमखास सत्य-असत्य ठरवणारा वैज्ञानिक पुरावा मानला जात नाही.
CCTV दृश्य निरीक्षणासाठी, स्कॅनर तपासणीसाठी आणि रडार वस्तूंचे अंतर किंवा हालचाल शोधण्यासाठी वापरले जाते.
Key Points :
◾ पॉलिग्राफला लाय डिटेक्टर असेही म्हटले जाते.
◾ पॉलिग्राफमध्ये शारीरिक प्रतिक्रियांचे निरीक्षण केले जाते.
◾ CCTV चा उपयोग दृश्य निरीक्षणासाठी केला जातो.
Question : 8
स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री कोण होते ?
📝स्पष्टीकरण : सरदार वल्लभभाई पटेल हे स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री आणि पहिले उपपंतप्रधान होते. त्यांनी देशातील संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करण्यामध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
सरदार पटेल यांना त्यांच्या कणखर नेतृत्वामुळे “भारताचे लोहपुरुष” म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे स्वतंत्र भारताच्या राजकीय एकीकरणाला मोठी चालना मिळाली.
पंडित जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री होते आणि संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. मौलाना अबुल कलाम आझाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री होते.
Key Points :
◾ स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री : सरदार वल्लभभाई पटेल.
◾ सरदार पटेल यांना भारताचे लोहपुरुष म्हटले जाते.
◾ भारताचे पहिले पंतप्रधान : पंडित जवाहरलाल नेहरू.
सरदार पटेल यांना त्यांच्या कणखर नेतृत्वामुळे “भारताचे लोहपुरुष” म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे स्वतंत्र भारताच्या राजकीय एकीकरणाला मोठी चालना मिळाली.
पंडित जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री होते आणि संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. मौलाना अबुल कलाम आझाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री होते.
Key Points :
◾ स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री : सरदार वल्लभभाई पटेल.
◾ सरदार पटेल यांना भारताचे लोहपुरुष म्हटले जाते.
◾ भारताचे पहिले पंतप्रधान : पंडित जवाहरलाल नेहरू.
Question : 9
महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याला ज्वारीचे कोठार असे म्हणतात ?
📝स्पष्टीकरण : सोलापूर जिल्ह्याला “ज्वारीचे कोठार” असे म्हटले जाते. सोलापूर जिल्ह्यात ज्वारीचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन घेतले जाते आणि ज्वारी हे या प्रदेशातील महत्त्वाचे पीक आहे.
सोलापूरचा भौगोलिक परिसर तुलनेने कोरडा असून येथे कोरडवाहू शेती मोठ्या प्रमाणात केली जाते. ज्वारी हे कमी पाण्यातही तुलनेने चांगले उत्पादन देणारे पीक असल्याने या भागात त्याचे महत्त्व आहे.
महाराष्ट्रातील विविध जिल्हे विविध कृषी उत्पादनांसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यामुळे परीक्षेत जिल्ह्यांना त्यांच्या विशेष उत्पादनांशी किंवा टोपणनावांशी जोडून प्रश्न विचारले जातात.
Key Points :
◾ सोलापूर जिल्ह्याला “ज्वारीचे कोठार” म्हणतात.
◾ सोलापूरमध्ये ज्वारीचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन होते.
◾ ज्वारी हे कोरडवाहू शेतीतील महत्त्वाचे पीक आहे.
सोलापूरचा भौगोलिक परिसर तुलनेने कोरडा असून येथे कोरडवाहू शेती मोठ्या प्रमाणात केली जाते. ज्वारी हे कमी पाण्यातही तुलनेने चांगले उत्पादन देणारे पीक असल्याने या भागात त्याचे महत्त्व आहे.
महाराष्ट्रातील विविध जिल्हे विविध कृषी उत्पादनांसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यामुळे परीक्षेत जिल्ह्यांना त्यांच्या विशेष उत्पादनांशी किंवा टोपणनावांशी जोडून प्रश्न विचारले जातात.
Key Points :
◾ सोलापूर जिल्ह्याला “ज्वारीचे कोठार” म्हणतात.
◾ सोलापूरमध्ये ज्वारीचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन होते.
◾ ज्वारी हे कोरडवाहू शेतीतील महत्त्वाचे पीक आहे.
Question : 10
कांदा कापताना कोणता वायू किंवा उडून जाणारे संयुग डोळ्यांत पाणी आणते ?
📝स्पष्टीकरण : कांदा कापताना त्याच्या पेशींमध्ये असलेल्या पदार्थांपासून गंधकयुक्त उडून जाणारे संयुग तयार होते. हे संयुग हवेत मिसळून डोळ्यांपर्यंत पोहोचल्यावर डोळ्यांच्या संवेदनशील पृष्ठभागाला त्रास होतो आणि जळजळ व अश्रू निर्माण होतात.
कांदा कापताना पेशी फुटल्यामुळे विविध सल्फरयुक्त संयुगे आणि एन्झाइम्स यांच्यात रासायनिक प्रक्रिया घडते. त्यातून तयार होणारे syn-propanethial-S-oxide हे अश्रू आणणारे घटक म्हणून ओळखले जाते.
नायट्रोजन आणि मिथेन यांचा कांदा कापताना डोळ्यांत पाणी येण्याशी असा थेट संबंध नाही. अमोनियामुळे डोळ्यांची जळजळ होऊ शकते, परंतु कांदा कापल्यावर होणाऱ्या अश्रूंचे मुख्य कारण ते नाही.
Key Points :
◾ कांदा कापताना सल्फरयुक्त उडून जाणारे संयुग तयार होते.
◾ डोळ्यांत पाणी आणणाऱ्या घटकाला syn-propanethial-S-oxide म्हणतात.
◾ कांदा कापल्यावर डोळ्यांची जळजळ आणि अश्रू निर्माण होतात.
कांदा कापताना पेशी फुटल्यामुळे विविध सल्फरयुक्त संयुगे आणि एन्झाइम्स यांच्यात रासायनिक प्रक्रिया घडते. त्यातून तयार होणारे syn-propanethial-S-oxide हे अश्रू आणणारे घटक म्हणून ओळखले जाते.
नायट्रोजन आणि मिथेन यांचा कांदा कापताना डोळ्यांत पाणी येण्याशी असा थेट संबंध नाही. अमोनियामुळे डोळ्यांची जळजळ होऊ शकते, परंतु कांदा कापल्यावर होणाऱ्या अश्रूंचे मुख्य कारण ते नाही.
Key Points :
◾ कांदा कापताना सल्फरयुक्त उडून जाणारे संयुग तयार होते.
◾ डोळ्यांत पाणी आणणाऱ्या घटकाला syn-propanethial-S-oxide म्हणतात.
◾ कांदा कापल्यावर डोळ्यांची जळजळ आणि अश्रू निर्माण होतात.
Question : 11
राज्यसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वयोमर्यादा किती असावी लागते ?
📝स्पष्टीकरण : भारतीय संविधानानुसार राज्यसभेचा सदस्य होण्यासाठी व्यक्तीचे किमान वय 30 वर्षे असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे योग्य उत्तर 30 वर्षे आहे.
याउलट लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय 25 वर्षे आहे. राज्यसभा हे संसदेचे वरिष्ठ सभागृह असून त्यातील सदस्यांचा कार्यकाळ साधारणपणे 6 वर्षांचा असतो. दर दोन वर्षांनी राज्यसभेतील सुमारे एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात.
वयोमर्यादा हा भारतीय राज्यघटनेतील निवडणूक पात्रतेचा महत्त्वाचा घटक आहे आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये लोकसभा व राज्यसभा यांची वयोमर्यादा तुलना विचारली जाते.
Key Points :
◾ राज्यसभा सदस्यासाठी किमान वय : 30 वर्षे.
◾ लोकसभा सदस्यासाठी किमान वय : 25 वर्षे.
◾ राज्यसभा सदस्याचा सामान्य कार्यकाळ : 6 वर्षे.
याउलट लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय 25 वर्षे आहे. राज्यसभा हे संसदेचे वरिष्ठ सभागृह असून त्यातील सदस्यांचा कार्यकाळ साधारणपणे 6 वर्षांचा असतो. दर दोन वर्षांनी राज्यसभेतील सुमारे एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात.
वयोमर्यादा हा भारतीय राज्यघटनेतील निवडणूक पात्रतेचा महत्त्वाचा घटक आहे आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये लोकसभा व राज्यसभा यांची वयोमर्यादा तुलना विचारली जाते.
Key Points :
◾ राज्यसभा सदस्यासाठी किमान वय : 30 वर्षे.
◾ लोकसभा सदस्यासाठी किमान वय : 25 वर्षे.
◾ राज्यसभा सदस्याचा सामान्य कार्यकाळ : 6 वर्षे.
Question : 12
बलवंतराय मेहता समितीने कोणत्या स्तरावरील पंचायत राजची शिफारस केली होती ?
📝स्पष्टीकरण : बलवंतराय मेहता समितीची स्थापना 1957 मध्ये समुदाय विकास कार्यक्रम आणि राष्ट्रीय विस्तार सेवा यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी करण्यात आली होती. या समितीने त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था सुचवली.
या व्यवस्थेत ग्रामपंचायत ही गाव पातळीवर, पंचायत समिती ही तालुका किंवा विकासखंड पातळीवर आणि जिल्हा परिषद ही जिल्हा पातळीवर कार्य करते. या शिफारशीमुळे भारतातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या विकासाला महत्त्वाची दिशा मिळाली.
पंचायत राज व्यवस्थेचा उद्देश सत्तेचे विकेंद्रीकरण, लोकसहभाग आणि ग्रामीण विकासाला चालना देणे हा आहे.
Key Points :
◾ बलवंतराय मेहता समिती : 1957.
◾ समितीने त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था सुचवली.
◾ तीन स्तर : ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद.
या व्यवस्थेत ग्रामपंचायत ही गाव पातळीवर, पंचायत समिती ही तालुका किंवा विकासखंड पातळीवर आणि जिल्हा परिषद ही जिल्हा पातळीवर कार्य करते. या शिफारशीमुळे भारतातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या विकासाला महत्त्वाची दिशा मिळाली.
पंचायत राज व्यवस्थेचा उद्देश सत्तेचे विकेंद्रीकरण, लोकसहभाग आणि ग्रामीण विकासाला चालना देणे हा आहे.
Key Points :
◾ बलवंतराय मेहता समिती : 1957.
◾ समितीने त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था सुचवली.
◾ तीन स्तर : ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद.
Question : 13
भारतातील पहिल्या महिला पोलीस महासंचालक म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली होती ?
📝स्पष्टीकरण : कांचन चौधरी भट्टाचार्य या भारतातील पहिल्या महिला पोलीस महासंचालक (DGP) म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी उत्तराखंडच्या पोलीस महासंचालक पदाची जबाबदारी सांभाळली होती.
त्यांची पोलीस सेवेत दीर्घ आणि उल्लेखनीय कारकीर्द होती. त्यांनी महिलांसाठी पोलीस सेवेत नेतृत्वाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण निर्माण केले.
इतर पर्यायांमध्ये दिलेली नावेही पोलीस प्रशासनातील महत्त्वाच्या महिला अधिकाऱ्यांशी संबंधित आहेत; मात्र भारतातील पहिल्या महिला DGP म्हणून कांचन चौधरी भट्टाचार्य यांचे नाव विशेषतः प्रसिद्ध आहे.
Key Points :
◾ भारतातील पहिल्या महिला DGP : कांचन चौधरी भट्टाचार्य.
◾ त्यांनी उत्तराखंड पोलीस महासंचालक म्हणून काम केले.
◾ DGP चे पूर्ण रूप : Director General of Police.
त्यांची पोलीस सेवेत दीर्घ आणि उल्लेखनीय कारकीर्द होती. त्यांनी महिलांसाठी पोलीस सेवेत नेतृत्वाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण निर्माण केले.
इतर पर्यायांमध्ये दिलेली नावेही पोलीस प्रशासनातील महत्त्वाच्या महिला अधिकाऱ्यांशी संबंधित आहेत; मात्र भारतातील पहिल्या महिला DGP म्हणून कांचन चौधरी भट्टाचार्य यांचे नाव विशेषतः प्रसिद्ध आहे.
Key Points :
◾ भारतातील पहिल्या महिला DGP : कांचन चौधरी भट्टाचार्य.
◾ त्यांनी उत्तराखंड पोलीस महासंचालक म्हणून काम केले.
◾ DGP चे पूर्ण रूप : Director General of Police.
Question : 14
पोलीस स्टेशनचे प्रमुख म्हणून कोण काम पाहतात ?
📝स्पष्टीकरण : सामान्यतः पोलीस स्टेशनचा प्रभार पोलीस निरीक्षक किंवा वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक दर्जाच्या अधिकाऱ्याकडे असतो. मोठ्या किंवा महत्त्वाच्या पोलीस ठाण्यांमध्ये वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक स्टेशन प्रमुख म्हणून काम पाहतात.
पोलीस स्टेशनमध्ये गुन्ह्यांची नोंद, तपास, कायदा व सुव्यवस्था, बंदोबस्त, नागरिकांच्या तक्रारी आणि इतर पोलीस कार्यवाही केली जाते. स्टेशन प्रमुख या सर्व कामांचे प्रशासकीय व कार्यात्मक पर्यवेक्षण करतात.
पोलीस आयुक्त हे संपूर्ण पोलीस आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात. ते एखाद्या एका पोलीस स्टेशनचे दैनंदिन प्रमुख नसतात.
Key Points :
◾ पोलीस स्टेशनचा प्रमुख सामान्यतः पोलीस निरीक्षक किंवा वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक असतो.
◾ पोलीस स्टेशनमध्ये गुन्हे नोंदणी, तपास आणि कायदा-सुव्यवस्था यासंबंधी कामे होतात.
◾ पोलीस आयुक्त हे पोलीस आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात.
पोलीस स्टेशनमध्ये गुन्ह्यांची नोंद, तपास, कायदा व सुव्यवस्था, बंदोबस्त, नागरिकांच्या तक्रारी आणि इतर पोलीस कार्यवाही केली जाते. स्टेशन प्रमुख या सर्व कामांचे प्रशासकीय व कार्यात्मक पर्यवेक्षण करतात.
पोलीस आयुक्त हे संपूर्ण पोलीस आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात. ते एखाद्या एका पोलीस स्टेशनचे दैनंदिन प्रमुख नसतात.
Key Points :
◾ पोलीस स्टेशनचा प्रमुख सामान्यतः पोलीस निरीक्षक किंवा वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक असतो.
◾ पोलीस स्टेशनमध्ये गुन्हे नोंदणी, तपास आणि कायदा-सुव्यवस्था यासंबंधी कामे होतात.
◾ पोलीस आयुक्त हे पोलीस आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात.
Question : 15
नोबेल पुरस्कार मिळवणारे पहिले भारतीय कोण होते ?
📝स्पष्टीकरण : रवींद्रनाथ टागोर हे नोबेल पुरस्कार मिळवणारे पहिले भारतीय होते. त्यांना 1913 मध्ये साहित्यातील नोबेल पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या “गीतांजली” या साहित्यकृतीसाठी त्यांना हा सन्मान मिळाला.
रवींद्रनाथ टागोर हे कवी, लेखक, तत्त्वज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. जन गण मन या भारताच्या राष्ट्रगीताचे लेखक म्हणूनही त्यांचे नाव विशेष महत्त्वाचे आहे.
सी. व्ही. रमण यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला. हरगोविंद खुराना यांना 1968 मध्ये शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला, तर अमर्त्य सेन यांना 1998 मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.
Key Points :
◾ पहिले भारतीय नोबेल विजेते : रवींद्रनाथ टागोर.
◾ नोबेल पुरस्काराचे वर्ष : 1913.
◾ पुरस्काराचे क्षेत्र : साहित्य, साहित्यकृती : गीतांजली.
रवींद्रनाथ टागोर हे कवी, लेखक, तत्त्वज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. जन गण मन या भारताच्या राष्ट्रगीताचे लेखक म्हणूनही त्यांचे नाव विशेष महत्त्वाचे आहे.
सी. व्ही. रमण यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला. हरगोविंद खुराना यांना 1968 मध्ये शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला, तर अमर्त्य सेन यांना 1998 मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.
Key Points :
◾ पहिले भारतीय नोबेल विजेते : रवींद्रनाथ टागोर.
◾ नोबेल पुरस्काराचे वर्ष : 1913.
◾ पुरस्काराचे क्षेत्र : साहित्य, साहित्यकृती : गीतांजली.
Question : 16
राधानगरी हे धरण महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
📝स्पष्टीकरण : राधानगरी धरण महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यात भोगावती नदीवर बांधण्यात आले आहे. हे धरण कोल्हापूरच्या सिंचन आणि जलविद्युत व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
राधानगरी धरणाच्या निर्मितीशी राजर्षी शाहू महाराज यांचे नाव जोडलेले आहे. कोल्हापूर संस्थानातील कृषी आणि जलव्यवस्थेच्या विकासासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण प्रयत्न केले.
भोगावती नदी ही पंचगंगा नदीच्या प्रमुख उपनद्यांपैकी एक आहे. राधानगरी परिसरातील धरण आणि जलस्रोत कोल्हापूर जिल्ह्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत.
Key Points :
◾ राधानगरी धरण : कोल्हापूर जिल्हा.
◾ धरण कोणत्या नदीवर : भोगावती नदी.
◾ राधानगरी धरणाचा संबंध : राजर्षी शाहू महाराज.
राधानगरी धरणाच्या निर्मितीशी राजर्षी शाहू महाराज यांचे नाव जोडलेले आहे. कोल्हापूर संस्थानातील कृषी आणि जलव्यवस्थेच्या विकासासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण प्रयत्न केले.
भोगावती नदी ही पंचगंगा नदीच्या प्रमुख उपनद्यांपैकी एक आहे. राधानगरी परिसरातील धरण आणि जलस्रोत कोल्हापूर जिल्ह्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत.
Key Points :
◾ राधानगरी धरण : कोल्हापूर जिल्हा.
◾ धरण कोणत्या नदीवर : भोगावती नदी.
◾ राधानगरी धरणाचा संबंध : राजर्षी शाहू महाराज.
Question : 17
मानवी शरीरातील कोणत्या पेशींना सैनिक पेशी म्हणतात ?
📝स्पष्टीकरण : मानवी शरीरातील पांढऱ्या रक्तपेशींना (WBC) सामान्यतः “सैनिक पेशी” असे म्हटले जाते. कारण त्या शरीराचे रोगकारक सूक्ष्मजीव आणि परकीय घटकांपासून संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
पांढऱ्या रक्तपेशी रोगप्रतिकारक यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यांचे विविध प्रकार असून ते संसर्गजन्य घटक ओळखणे, त्यांच्यावर प्रतिक्रिया देणे आणि शरीराचे संरक्षण करणे यामध्ये सहभागी असतात.
तांबड्या रक्तपेशी (RBC) प्रामुख्याने ऑक्सिजन वाहून नेतात. स्नायू पेशी हालचालीसाठी आणि मज्जा पेशी संदेशवहन व नियंत्रणासाठी महत्त्वाच्या असतात.
Key Points :
◾ सैनिक पेशी म्हणून पांढऱ्या रक्तपेशी ओळखल्या जातात.
◾ WBC चे प्रमुख कार्य : रोगप्रतिकारक संरक्षण.
◾ RBC चे प्रमुख कार्य : ऑक्सिजन वाहून नेणे.
पांढऱ्या रक्तपेशी रोगप्रतिकारक यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यांचे विविध प्रकार असून ते संसर्गजन्य घटक ओळखणे, त्यांच्यावर प्रतिक्रिया देणे आणि शरीराचे संरक्षण करणे यामध्ये सहभागी असतात.
तांबड्या रक्तपेशी (RBC) प्रामुख्याने ऑक्सिजन वाहून नेतात. स्नायू पेशी हालचालीसाठी आणि मज्जा पेशी संदेशवहन व नियंत्रणासाठी महत्त्वाच्या असतात.
Key Points :
◾ सैनिक पेशी म्हणून पांढऱ्या रक्तपेशी ओळखल्या जातात.
◾ WBC चे प्रमुख कार्य : रोगप्रतिकारक संरक्षण.
◾ RBC चे प्रमुख कार्य : ऑक्सिजन वाहून नेणे.
Question : 18
भारतीय संविधानातील मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या देशाकडून घेण्यात आली आहेत ?
📝स्पष्टीकरण : भारतीय संविधानातील मूलभूत कर्तव्यांची संकल्पना तत्कालीन सोव्हिएत संघाच्या संविधानातून प्रेरित झाली आहे. भारतीय संविधानात मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश 42 व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, 1976 द्वारे करण्यात आला.
मूलभूत कर्तव्ये सध्या संविधानाच्या भाग 4-अ मधील कलम 51-अ मध्ये नमूद आहेत. सुरुवातीला 10 मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली होती. नंतर 86 व्या घटनादुरुस्तीने एक कर्तव्य वाढवण्यात आले आणि सध्या एकूण 11 मूलभूत कर्तव्ये आहेत.
अमेरिकेकडून भारतीय संविधानाने मूलभूत अधिकार, कॅनडाकडून संघराज्यीय व्यवस्थेतील काही वैशिष्ट्ये आणि जर्मनीकडून आणीबाणीच्या तरतुदींशी संबंधित काही प्रेरणा घेतल्या आहेत.
Key Points :
◾ मूलभूत कर्तव्यांची प्रेरणा : सोव्हिएत संघ.
◾ मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश : 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976.
◾ सध्या मूलभूत कर्तव्यांची संख्या : 11.
मूलभूत कर्तव्ये सध्या संविधानाच्या भाग 4-अ मधील कलम 51-अ मध्ये नमूद आहेत. सुरुवातीला 10 मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली होती. नंतर 86 व्या घटनादुरुस्तीने एक कर्तव्य वाढवण्यात आले आणि सध्या एकूण 11 मूलभूत कर्तव्ये आहेत.
अमेरिकेकडून भारतीय संविधानाने मूलभूत अधिकार, कॅनडाकडून संघराज्यीय व्यवस्थेतील काही वैशिष्ट्ये आणि जर्मनीकडून आणीबाणीच्या तरतुदींशी संबंधित काही प्रेरणा घेतल्या आहेत.
Key Points :
◾ मूलभूत कर्तव्यांची प्रेरणा : सोव्हिएत संघ.
◾ मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश : 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976.
◾ सध्या मूलभूत कर्तव्यांची संख्या : 11.
Question : 19
महानगरपालिकेच्या प्रमुखाला काय म्हणतात ?
📝स्पष्टीकरण : महानगरपालिकेच्या निवडून आलेल्या सभेचे प्रमुख महापौर असतात. महापौरांना अनेकदा शहराचा “प्रथम नागरिक” म्हणून संबोधले जाते.
महानगरपालिकेतील प्रशासनात महापौर हे राजकीय प्रमुख असतात, तर दैनंदिन प्रशासकीय कामकाजाची अंमलबजावणी महानगरपालिका आयुक्त या प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून केली जाते.
नगराध्यक्ष हे नगरपरिषद किंवा नगरपालिकेच्या संदर्भात वापरले जाणारे पद आहे. सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा प्रमुख असतो.
Key Points :
◾ महानगरपालिकेचा प्रमुख : महापौर.
◾ महापौरांना शहराचा प्रथम नागरिक म्हटले जाते.
◾ महानगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख : महानगरपालिका आयुक्त.
महानगरपालिकेतील प्रशासनात महापौर हे राजकीय प्रमुख असतात, तर दैनंदिन प्रशासकीय कामकाजाची अंमलबजावणी महानगरपालिका आयुक्त या प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून केली जाते.
नगराध्यक्ष हे नगरपरिषद किंवा नगरपालिकेच्या संदर्भात वापरले जाणारे पद आहे. सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा प्रमुख असतो.
Key Points :
◾ महानगरपालिकेचा प्रमुख : महापौर.
◾ महापौरांना शहराचा प्रथम नागरिक म्हटले जाते.
◾ महानगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख : महानगरपालिका आयुक्त.
Question : 20
आर्थिक नियोजन हा विषय कोणत्या सूचीमध्ये समाविष्ट आहे ?
📝स्पष्टीकरण : आर्थिक आणि सामाजिक नियोजन हा विषय भारतीय संविधानाच्या समवर्ती सूचीमध्ये समाविष्ट आहे. समवर्ती सूचीतील विषयांवर केंद्र आणि राज्य सरकारे दोन्ही कायदे करू शकतात.
भारतीय संविधानाच्या सातव्या अनुसूचीत विषयांचे विभाजन केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची अशा तीन प्रमुख सूचींमध्ये करण्यात आले आहे. केंद्र सूचीतील विषयांवर केंद्र सरकार, राज्य सूचीतील विषयांवर राज्य सरकार आणि समवर्ती सूचीतील विषयांवर केंद्र व राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
समवर्ती सूचीतील केंद्र आणि राज्य कायद्यांमध्ये विसंगती असल्यास सामान्यतः केंद्रीय कायद्याला प्राधान्य मिळते, संविधानातील तरतुदींनुसार काही अपवाद लागू होऊ शकतात.
Key Points :
◾ आर्थिक आणि सामाजिक नियोजन : समवर्ती सूची.
◾ विषयांचे विभाजन : सातवी अनुसूची.
◾ समवर्ती सूचीवर केंद्र आणि राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
भारतीय संविधानाच्या सातव्या अनुसूचीत विषयांचे विभाजन केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची अशा तीन प्रमुख सूचींमध्ये करण्यात आले आहे. केंद्र सूचीतील विषयांवर केंद्र सरकार, राज्य सूचीतील विषयांवर राज्य सरकार आणि समवर्ती सूचीतील विषयांवर केंद्र व राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
समवर्ती सूचीतील केंद्र आणि राज्य कायद्यांमध्ये विसंगती असल्यास सामान्यतः केंद्रीय कायद्याला प्राधान्य मिळते, संविधानातील तरतुदींनुसार काही अपवाद लागू होऊ शकतात.
Key Points :
◾ आर्थिक आणि सामाजिक नियोजन : समवर्ती सूची.
◾ विषयांचे विभाजन : सातवी अनुसूची.
◾ समवर्ती सूचीवर केंद्र आणि राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
Question : 21
खेडेगावात पोलीस खात्याशी संबंधित असणारी व्यक्ती कोण आहे ?
📝स्पष्टीकरण : गाव पातळीवर पोलीस प्रशासनाशी संबंधित महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे पोलीस पाटील. गावातील गुन्हेगारी, संशयास्पद हालचाली, कायदा व सुव्यवस्था आणि इतर महत्त्वाची माहिती संबंधित पोलीस यंत्रणेला कळविण्यात पोलीस पाटलांची भूमिका असते.
तलाठी हा महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी आहे. ग्रामसेवक ग्रामपंचायत प्रशासनाच्या कामकाजाशी संबंधित असतो, तर सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा निवडून आलेला प्रमुख असतो.
पोलीस पाटील हा गाव आणि पोलीस प्रशासन यांच्यातील महत्त्वाचा स्थानिक दुवा म्हणून काम करतो.
Key Points :
◾ गाव पातळीवरील पोलीस प्रशासनाशी संबंधित व्यक्ती : पोलीस पाटील.
◾ तलाठी : महसूल प्रशासनाशी संबंधित.
◾ सरपंच : ग्रामपंचायतीचा प्रमुख.
तलाठी हा महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी आहे. ग्रामसेवक ग्रामपंचायत प्रशासनाच्या कामकाजाशी संबंधित असतो, तर सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा निवडून आलेला प्रमुख असतो.
पोलीस पाटील हा गाव आणि पोलीस प्रशासन यांच्यातील महत्त्वाचा स्थानिक दुवा म्हणून काम करतो.
Key Points :
◾ गाव पातळीवरील पोलीस प्रशासनाशी संबंधित व्यक्ती : पोलीस पाटील.
◾ तलाठी : महसूल प्रशासनाशी संबंधित.
◾ सरपंच : ग्रामपंचायतीचा प्रमुख.
Question : 22
माउंट आबू हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या राज्यात आहे ?
📝स्पष्टीकरण : माउंट आबू हे राजस्थान राज्यातील प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे. ते अरवली पर्वतरांगेत वसलेले असून राजस्थानमधील प्रसिद्ध पर्वतीय पर्यटनस्थळ आहे.
माउंट आबू समुद्रसपाटीपासून तुलनेने उंच असल्यामुळे राजस्थानच्या इतर भागांच्या तुलनेत येथील हवामान थंड असते. येथे नक्की तलाव, दिलवाडा मंदिरे आणि गुरु शिखर ही प्रमुख आकर्षणे आहेत.
गुरु शिखर हे अरवली पर्वतरांगेतील सर्वाधिक उंच शिखर असून माउंट आबू परिसरात आहे.
Key Points :
◾ माउंट आबू : राजस्थान.
◾ पर्वतरांग : अरवली.
◾ माउंट आबू परिसरातील सर्वोच्च शिखर : गुरु शिखर.
माउंट आबू समुद्रसपाटीपासून तुलनेने उंच असल्यामुळे राजस्थानच्या इतर भागांच्या तुलनेत येथील हवामान थंड असते. येथे नक्की तलाव, दिलवाडा मंदिरे आणि गुरु शिखर ही प्रमुख आकर्षणे आहेत.
गुरु शिखर हे अरवली पर्वतरांगेतील सर्वाधिक उंच शिखर असून माउंट आबू परिसरात आहे.
Key Points :
◾ माउंट आबू : राजस्थान.
◾ पर्वतरांग : अरवली.
◾ माउंट आबू परिसरातील सर्वोच्च शिखर : गुरु शिखर.
Question : 23
रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित करण्यासाठी कोणते संप्रेरक आवश्यक असते ?
📝स्पष्टीकरण : इन्सुलिन हे स्वादुपिंडाच्या बीटा पेशींमधून स्रवणारे महत्त्वाचे संप्रेरक आहे. ते रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण नियंत्रित करण्यास मदत करते.
जेवणानंतर रक्तातील ग्लुकोज वाढल्यावर इन्सुलिनच्या मदतीने ग्लुकोज पेशींमध्ये जाण्यास आणि ऊर्जेसाठी वापरले जाण्यास मदत होते. इन्सुलिनची निर्मिती कमी होणे किंवा शरीरातील पेशींनी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद न देणे यामुळे मधुमेह होऊ शकतो.
ॲड्रेनालाईन हे तणाव किंवा आपत्कालीन परिस्थितीतील “fight or flight” प्रतिक्रियेशी संबंधित आहे. थायरॉक्सिन चयापचय नियंत्रित करते, तर इस्ट्रोजेन हे प्रमुख स्त्री लैंगिक संप्रेरकांपैकी एक आहे.
Key Points :
◾ रक्तातील ग्लुकोज नियंत्रित करणारे प्रमुख संप्रेरक : इन्सुलिन.
◾ इन्सुलिनची निर्मिती : स्वादुपिंडातील बीटा पेशी.
◾ इन्सुलिनच्या कमतरतेशी संबंधित प्रमुख विकार : मधुमेह.
जेवणानंतर रक्तातील ग्लुकोज वाढल्यावर इन्सुलिनच्या मदतीने ग्लुकोज पेशींमध्ये जाण्यास आणि ऊर्जेसाठी वापरले जाण्यास मदत होते. इन्सुलिनची निर्मिती कमी होणे किंवा शरीरातील पेशींनी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद न देणे यामुळे मधुमेह होऊ शकतो.
ॲड्रेनालाईन हे तणाव किंवा आपत्कालीन परिस्थितीतील “fight or flight” प्रतिक्रियेशी संबंधित आहे. थायरॉक्सिन चयापचय नियंत्रित करते, तर इस्ट्रोजेन हे प्रमुख स्त्री लैंगिक संप्रेरकांपैकी एक आहे.
Key Points :
◾ रक्तातील ग्लुकोज नियंत्रित करणारे प्रमुख संप्रेरक : इन्सुलिन.
◾ इन्सुलिनची निर्मिती : स्वादुपिंडातील बीटा पेशी.
◾ इन्सुलिनच्या कमतरतेशी संबंधित प्रमुख विकार : मधुमेह.
Question : 24
सूर्याच्या उष्णतेमुळे पाण्याचे वाफेत रूपांतर होणे, या क्रियेला काय म्हणतात ?
📝स्पष्टीकरण : द्रव पदार्थाचे वायू किंवा वाफेच्या अवस्थेत रूपांतर होण्याच्या प्रक्रियेला बाष्पीभवन (Evaporation) म्हणतात. सूर्याच्या उष्णतेमुळे पृथ्वीवरील पाणी बाष्पीभवन होऊन वातावरणात जलवाष्प तयार होते.
जलचक्रामध्ये बाष्पीभवनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. समुद्र, नद्या, तलाव आणि जमिनीवरील पाण्याचे बाष्पीभवन होते. त्यानंतर जलवाष्पाचे संघनन होऊन ढग तयार होतात आणि पुढे पर्जन्य पडतो.
संघनन म्हणजे वायूचे द्रवात रूपांतर. संप्लवन म्हणजे घन पदार्थाचे द्रव अवस्था न घेता थेट वायू अवस्थेत रूपांतर होणे. विलयन म्हणजे एखादा पदार्थ दुसऱ्या पदार्थात विरघळण्याची प्रक्रिया.
Key Points :
◾ द्रवाचे वाफेत रूपांतर : बाष्पीभवन.
◾ वायूचे द्रवात रूपांतर : संघनन.
◾ जलचक्रातील महत्त्वाची प्रक्रिया : बाष्पीभवन.
जलचक्रामध्ये बाष्पीभवनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. समुद्र, नद्या, तलाव आणि जमिनीवरील पाण्याचे बाष्पीभवन होते. त्यानंतर जलवाष्पाचे संघनन होऊन ढग तयार होतात आणि पुढे पर्जन्य पडतो.
संघनन म्हणजे वायूचे द्रवात रूपांतर. संप्लवन म्हणजे घन पदार्थाचे द्रव अवस्था न घेता थेट वायू अवस्थेत रूपांतर होणे. विलयन म्हणजे एखादा पदार्थ दुसऱ्या पदार्थात विरघळण्याची प्रक्रिया.
Key Points :
◾ द्रवाचे वाफेत रूपांतर : बाष्पीभवन.
◾ वायूचे द्रवात रूपांतर : संघनन.
◾ जलचक्रातील महत्त्वाची प्रक्रिया : बाष्पीभवन.
Question : 25
संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक कोण बोलावू शकतो ?
📝स्पष्टीकरण : भारतीय संविधानाच्या कलम 108 नुसार, लोकसभा आणि राज्यसभा यांच्यात एखाद्या विधेयकाबाबत मतभेद निर्माण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये संसदेची संयुक्त बैठक बोलावली जाऊ शकते. ही बैठक राष्ट्रपती बोलावतात.
संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद सामान्यतः लोकसभेचे सभापती भूषवतात. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती आणि त्यानंतर लागू नियमांनुसार इतर व्यक्ती अध्यक्षस्थान भूषवू शकतात.
संयुक्त बैठक धन विधेयक किंवा घटनादुरुस्ती विधेयक यांसाठी वापरली जात नाही. ती प्रामुख्याने सामान्य विधेयकावरील दोन्ही सभागृहांतील मतभेद सोडवण्यासाठीची घटनात्मक यंत्रणा आहे.
Key Points :
◾ संयुक्त बैठक बोलावण्याचा अधिकार : राष्ट्रपती.
◾ संबंधित घटनात्मक तरतूद : कलम 108.
◾ संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद सामान्यतः : लोकसभा सभापती.
संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद सामान्यतः लोकसभेचे सभापती भूषवतात. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती आणि त्यानंतर लागू नियमांनुसार इतर व्यक्ती अध्यक्षस्थान भूषवू शकतात.
संयुक्त बैठक धन विधेयक किंवा घटनादुरुस्ती विधेयक यांसाठी वापरली जात नाही. ती प्रामुख्याने सामान्य विधेयकावरील दोन्ही सभागृहांतील मतभेद सोडवण्यासाठीची घटनात्मक यंत्रणा आहे.
Key Points :
◾ संयुक्त बैठक बोलावण्याचा अधिकार : राष्ट्रपती.
◾ संबंधित घटनात्मक तरतूद : कलम 108.
◾ संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षपद सामान्यतः : लोकसभा सभापती.
Question : 26
कोतवालाची नेमणूक करण्याचे अधिकार कोणाला आहेत ?
📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या माहितीनुसार कोतवालाची नेमणूक करण्याचे अधिकार तहसीलदारांकडे असतात. कोतवाल हा गाव पातळीवरील महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी आहे.
कोतवालाची भूमिका स्थानिक पातळीवर महसूल प्रशासनाला आवश्यक माहिती पुरवणे, गावातील विविध घटनांची माहिती संबंधित अधिकाऱ्यांना देणे आणि प्रशासकीय कामात सहकार्य करणे यांच्याशी संबंधित असते.
तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील महसूल प्रशासनातील महत्त्वाचा अधिकारी आहे. जिल्हाधिकारी हा जिल्ह्याचा प्रमुख महसूल व प्रशासकीय अधिकारी असतो, तर उपविभागीय अधिकारी हा उपविभाग पातळीवरील प्रशासन पाहतो.
Key Points :
◾ कोतवालाची नेमणूक : तहसीलदार.
◾ कोतवाल हा महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी आहे.
◾ तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील महसूल अधिकारी आहे.
कोतवालाची भूमिका स्थानिक पातळीवर महसूल प्रशासनाला आवश्यक माहिती पुरवणे, गावातील विविध घटनांची माहिती संबंधित अधिकाऱ्यांना देणे आणि प्रशासकीय कामात सहकार्य करणे यांच्याशी संबंधित असते.
तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील महसूल प्रशासनातील महत्त्वाचा अधिकारी आहे. जिल्हाधिकारी हा जिल्ह्याचा प्रमुख महसूल व प्रशासकीय अधिकारी असतो, तर उपविभागीय अधिकारी हा उपविभाग पातळीवरील प्रशासन पाहतो.
Key Points :
◾ कोतवालाची नेमणूक : तहसीलदार.
◾ कोतवाल हा महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी आहे.
◾ तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील महसूल अधिकारी आहे.
Question : 27
एखाद्या व्यक्तीस विशिष्ट क्षेत्रात राहण्यास प्रतिबंध करणाऱ्या आदेशास काय म्हणतात ?
📝स्पष्टीकरण : एखाद्या व्यक्तीला ठराविक कालावधीसाठी विशिष्ट क्षेत्रातून किंवा जिल्ह्यातून बाहेर जाण्याचा आदेश देण्याच्या कारवाईला सामान्यतः तडीपार असे म्हणतात. ही कारवाई कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक स्वरूपाची असते.
तडीपार कारवाईमध्ये संबंधित व्यक्तीला ठराविक भौगोलिक क्षेत्रात प्रवेश करण्यास किंवा तेथे राहण्यास प्रतिबंध केला जाऊ शकतो. ही कारवाई सक्षम प्रशासकीय किंवा कायदेशीर प्राधिकरणाकडून संबंधित कायद्याच्या तरतुदींनुसार केली जाते.
अटक वॉरंट हे व्यक्तीला अटक करण्यासंबंधी आदेश असतो, तर जप्ती आदेश मालमत्ता किंवा वस्तू जप्त करण्याशी संबंधित असतो.
Key Points :
◾ विशिष्ट क्षेत्रातून व्यक्तीला बाहेर काढण्याची कारवाई : तडीपार.
◾ तडीपार कारवाईचा उद्देश : कायदा व सुव्यवस्था राखणे.
◾ अटक वॉरंटचा संबंध : अटकेशी.
तडीपार कारवाईमध्ये संबंधित व्यक्तीला ठराविक भौगोलिक क्षेत्रात प्रवेश करण्यास किंवा तेथे राहण्यास प्रतिबंध केला जाऊ शकतो. ही कारवाई सक्षम प्रशासकीय किंवा कायदेशीर प्राधिकरणाकडून संबंधित कायद्याच्या तरतुदींनुसार केली जाते.
अटक वॉरंट हे व्यक्तीला अटक करण्यासंबंधी आदेश असतो, तर जप्ती आदेश मालमत्ता किंवा वस्तू जप्त करण्याशी संबंधित असतो.
Key Points :
◾ विशिष्ट क्षेत्रातून व्यक्तीला बाहेर काढण्याची कारवाई : तडीपार.
◾ तडीपार कारवाईचा उद्देश : कायदा व सुव्यवस्था राखणे.
◾ अटक वॉरंटचा संबंध : अटकेशी.
Question : 28
फौजदारी कायद्याशी संबंधित IPC या शब्दाचे पूर्ण रूप काय आहे ?
📝स्पष्टीकरण : IPC चे पूर्ण रूप Indian Penal Code म्हणजेच भारतीय दंड संहिता असे होते. भारतीय दंड संहिता 1860 मध्ये अधिनियमित करण्यात आली आणि ती भारतातील फौजदारी कायद्याच्या ऐतिहासिक चौकटीतील प्रमुख संहिता होती.
भारतीय दंड संहितेमध्ये विविध गुन्हे आणि त्यांच्यासाठीच्या शिक्षांची तरतूद करण्यात आली होती. तथापि, भारतात 1 जुलै 2024 पासून भारतीय दंड संहितेची जागा भारतीय न्याय संहिता, 2023 (BNS) ने घेतली आहे. त्यामुळे आधुनिक कायदेविषयक संदर्भात IPC ऐवजी BNS हा महत्त्वाचा शब्द आहे.
Indian Police Code, Indian Prevention Code आणि Indian People Core ही IPC ची योग्य पूर्ण रूपे नाहीत.
Key Points :
◾ IPC चे पूर्ण रूप : Indian Penal Code.
◾ IPC चे मराठी नाव : भारतीय दंड संहिता.
◾ 1 जुलै 2024 पासून IPC ऐवजी भारतीय न्याय संहिता, 2023 लागू झाली.
भारतीय दंड संहितेमध्ये विविध गुन्हे आणि त्यांच्यासाठीच्या शिक्षांची तरतूद करण्यात आली होती. तथापि, भारतात 1 जुलै 2024 पासून भारतीय दंड संहितेची जागा भारतीय न्याय संहिता, 2023 (BNS) ने घेतली आहे. त्यामुळे आधुनिक कायदेविषयक संदर्भात IPC ऐवजी BNS हा महत्त्वाचा शब्द आहे.
Indian Police Code, Indian Prevention Code आणि Indian People Core ही IPC ची योग्य पूर्ण रूपे नाहीत.
Key Points :
◾ IPC चे पूर्ण रूप : Indian Penal Code.
◾ IPC चे मराठी नाव : भारतीय दंड संहिता.
◾ 1 जुलै 2024 पासून IPC ऐवजी भारतीय न्याय संहिता, 2023 लागू झाली.
Question : 29
महाराष्ट्राचे पहिले पोलीस महासंचालक कोण होते ?
📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या माहितीनुसार के. पी. मेढेकर हे महाराष्ट्राचे पहिले पोलीस महासंचालक (DGP) होते. महाराष्ट्रात पोलीस महासंचालक हे पद निर्माण झाल्यानंतर त्यांनी या पदाची जबाबदारी स्वीकारली.
पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च व्यावसायिक प्रमुख असतात. राज्यातील पोलीस प्रशासन, कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हे नियंत्रण आणि पोलीस दलाचे एकूण नेतृत्व यामध्ये DGP ची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये महाराष्ट्र पोलीस दलाच्या पहिल्या पोलीस महासंचालकाचे नाव, पदाची निर्मिती आणि पोलीस प्रशासनाची रचना यावर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
Key Points :
◾ महाराष्ट्राचे पहिले पोलीस महासंचालक : के. पी. मेढेकर.
◾ DGP चे पूर्ण रूप : Director General of Police.
◾ DGP हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च व्यावसायिक प्रमुख असतात.
पोलीस महासंचालक हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च व्यावसायिक प्रमुख असतात. राज्यातील पोलीस प्रशासन, कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हे नियंत्रण आणि पोलीस दलाचे एकूण नेतृत्व यामध्ये DGP ची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये महाराष्ट्र पोलीस दलाच्या पहिल्या पोलीस महासंचालकाचे नाव, पदाची निर्मिती आणि पोलीस प्रशासनाची रचना यावर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
Key Points :
◾ महाराष्ट्राचे पहिले पोलीस महासंचालक : के. पी. मेढेकर.
◾ DGP चे पूर्ण रूप : Director General of Police.
◾ DGP हे राज्य पोलीस दलाचे सर्वोच्च व्यावसायिक प्रमुख असतात.
Question : 30
महाराष्ट्रात किती पोलीस आयुक्तालये आहेत ?
📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या माहितीनुसार महाराष्ट्रात 12 पोलीस आयुक्तालये आहेत. पोलीस आयुक्तालयांची व्यवस्था प्रामुख्याने मोठ्या शहरी आणि महानगरीय भागांमध्ये कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हे नियंत्रण आणि पोलीस प्रशासन अधिक प्रभावीपणे चालवण्यासाठी केली जाते.
या आयुक्तालयांमध्ये बृहन्मुंबई, ठाणे, पुणे, नागपूर, नवी मुंबई, औरंगाबाद, नाशिक, अमरावती, सोलापूर, पिंपरी-चिंचवड, मीरा-भाईंदर-वसई-विरार आणि मुंबई लोहमार्ग यांचा समावेश होतो.
पोलीस आयुक्तालय आणि पोलीस जिल्हा यांची रचना वेगळी असते. पोलीस आयुक्त हे आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात, तर ग्रामीण किंवा पोलीस जिल्हा प्रशासनात सामान्यतः पोलीस अधीक्षक महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Key Points :
◾ महाराष्ट्रातील पोलीस आयुक्तालयांची संख्या : 12.
◾ प्रमुख आयुक्तालयांमध्ये मुंबई, पुणे, नागपूर, ठाणे आणि नवी मुंबई यांचा समावेश होतो.
◾ पोलीस आयुक्तालयाचा प्रमुख : पोलीस आयुक्त.
या आयुक्तालयांमध्ये बृहन्मुंबई, ठाणे, पुणे, नागपूर, नवी मुंबई, औरंगाबाद, नाशिक, अमरावती, सोलापूर, पिंपरी-चिंचवड, मीरा-भाईंदर-वसई-विरार आणि मुंबई लोहमार्ग यांचा समावेश होतो.
पोलीस आयुक्तालय आणि पोलीस जिल्हा यांची रचना वेगळी असते. पोलीस आयुक्त हे आयुक्तालयाचे प्रमुख असतात, तर ग्रामीण किंवा पोलीस जिल्हा प्रशासनात सामान्यतः पोलीस अधीक्षक महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Key Points :
◾ महाराष्ट्रातील पोलीस आयुक्तालयांची संख्या : 12.
◾ प्रमुख आयुक्तालयांमध्ये मुंबई, पुणे, नागपूर, ठाणे आणि नवी मुंबई यांचा समावेश होतो.
◾ पोलीस आयुक्तालयाचा प्रमुख : पोलीस आयुक्त.
Your Scorecard
Total Questions
0
Solved Question
0
Correct
0
Wrong
0
Final Score : 0 / 0