अक्षरमालेतील खालीलपैकी कोणत्या अक्षरांचा अनुक्रमांक वर्गसंख्येची दुप्पट आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | H, R
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : इंग्रजी वर्णमालेतील अक्षरांचे स्थान व वर्गसंख्येची दुप्पट असणारे क्रमांक.
सूत्र : अक्षराचा अनुक्रमांक = 2 × n² (येथे n ही नैसर्गिक संख्या आहे).
Step 1 : जर n = 2, तर 2 × (2)² = 2 × 4 = 8. वर्णमालेत 8 व्या स्थानावर 'H' हे अक्षर येते.
Step 2 : जर n = 3, तर 2 × (3)² = 2 × 9 = 18. वर्णमालेत 18 व्या स्थानावर 'R' हे अक्षर येते.
Step 3 : इतर पर्यायांची पडताळणी:
पर्याय 1: C = 3, D = 4 (वर्गसंख्येची दुप्पट नाही)
पर्याय 3: P = 16, Q = 17 (वर्गसंख्येची दुप्पट नाही)
पर्याय 4: L = 12, T = 20 (वर्गसंख्येची दुप्पट नाही)
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (H, R)
गटाशी जुळणारी संख्या खालील पर्यायांतून निवडा : (7, 49, 20), (8, 64, 18), (12, 144, 12) ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | (16, 256, 20)
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : (7, 49, 20), (8, 64, 18), (12, 144, 12) हे तीन संख्यांचे संच.
सूत्र : संच (x, y, z) मध्ये: y = x² आणि तिसरी संख्या z = एका विशिष्ट संबंधाने/तार्किक नियमाने ठरते.
येथे प्रत्येक संचात: (पहिली संख्या + तिसरी संख्या) चा नियम तपासून पाहू:
संच 1: 7 + 20 = 27 (किंवा 49 च्या अंकांची बेरीज 4 + 9 = 13; 7 + 13 = 20)
संच 2: 8 + (6 + 4) = 8 + 10 = 18
संच 3: 12 + (1 + 4 + 4) = 12 + 9 = 21 (किंवा 256 साठी: 16 + (2 + 5 + 6) = 16 + 13 = 29)
पर्यायी सोपा नियम:
मधली संख्या = (पहिली संख्या)²
तसेच: x आणि z यांच्यातील संबंध:
7 + 20 = 27
8 + 18 = 26
16 + 20 = 36 (16² = 256 आणि 16, 256, 20 हा संच सर्व अटी पूर्ण करतो).
Step 1 : सर्व दिलेल्या संचात मधली संख्या ही पहिल्या संख्येचा वर्ग आहे:
7² = 49
8² = 64
12² = 144
Step 2 : पर्यायांपैकी (16, 256, 20) मध्ये 16² = 256 असून तिसरी संख्या समसंख्या आहे व दिलेल्या गटाच्या स्वरूपाशी सुसंगत आहे.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 ((16, 256, 20))
पुढीलपैकी गटात न बसणारे पद ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | L : Q
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : अक्षरांच्या जोड्या (A : Z, D : W, I : R, L : Q).
सूत्र : विरुद्ध अक्षरांच्या जोडीतील अनुक्रमांकांची बेरीज = 27 (A = 1 ते Z = 26).
Step 1 : पर्याय 1: A (1) + Z (26) = 1 + 26 = 27 (विरुद्ध अक्षरे आहेत).
Step 2 : पर्याय 2: D (4) + W (23) = 4 + 23 = 27 (विरुद्ध अक्षरे आहेत).
Step 3 : पर्याय 3: I (9) + R (18) = 9 + 18 = 27 (विरुद्ध अक्षरे आहेत).
Step 4 : पर्याय 4: L (12) + Q (17) = 12 + 17 = 29 ≠ 27 (L चे विरुद्ध अक्षर O असते).
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 4 (L : Q)
एका स्त्रीच्या फोटोकडे निर्देश करून एक पुरुष म्हणाला, “तिचा पती माझ्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा आहे.” तर त्या पुरुषाचे फोटोतील स्त्रीशी कोणते नाते असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | पती
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : फोटोतील स्त्रीचा पती = पुरुषाच्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा.
सूत्र : नातेसंबंधातील सरळ विश्लेषण: वडिलांचा एकुलता एक मुलगा = तो पुरुष स्वतः.
Step 1 : "माझ्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा" = तो बोलणारा पुरुष स्वतः.
Step 2 : म्हणजेच, त्या स्त्रीचा पती = तो पुरुष स्वतः.
Step 3 : विचारलेला प्रश्न: "त्या पुरुषाचे फोटोतील स्त्रीशी कोणते नाते असेल?"
म्हणजेच तो पुरुष त्या स्त्रीचा कोण लागतो? तर तो तिचा पती लागतो (फोटोतील स्त्री त्याची पत्नी आहे).
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 1 (पती)
दि. 25 जून 2021 रोजी शुक्रवार होता, तर दि. 26 जानेवारी 2022 रोजी कोणता वार असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | बुधवार
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : 25 जून 2021 = शुक्रवार. शोधायचा वार = 26 जानेवारी 2022.
सूत्र : जादा दिवस (Odd Days) = एकूण दिवस ÷ 7 ची बाकी.
Step 1 : 25 जून 2021 ते 26 जानेवारी 2022 या दरम्यानचे शिल्लक दिवस काढू:
जून महिना (30 - 25) = 5 दिवस
जुलै महिना = 31 दिवस
ऑगस्ट महिना = 31 दिवस
सप्टेंबर महिना = 30 दिवस
ऑक्टोबर महिना = 31 दिवस
नोव्हेंबर महिना = 30 दिवस
डिसेंबर महिना = 31 दिवस
जानेवारी महिना = 26 दिवस
Step 2 : प्रत्येक महिन्यातील जादा दिवस (7 ने भागून उरणारी बाकी):
जून = 5
जुलै = 3
ऑगस्ट = 3
सप्टेंबर = 2
ऑक्टोबर = 3
नोव्हेंबर = 2
डिसेंबर = 3
जानेवारी = 26 ÷ 7 = बाकी 5
Step 3 : एकूण जादा दिवस = 5 + 3 + 3 + 2 + 3 + 2 + 3 + 5 = 26 दिवस.
Step 4 : 26 ÷ 7 = 3 आठवडे आणि बाकी 5 दिवस.
Step 5 : शुक्रवारच्या पुढे 5 दिवस मोजल्यास:
शुक्रवार + 5 दिवस = बुधवार.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (बुधवार)
मावळत्या सूर्याला नमस्कार करून सचिन उजवीकडून 225 अंशात वळल्यास त्याच्या समोर खालीलपैकी कोणती दिशा असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | आग्नेय
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : मावळता सूर्य म्हणजे पश्चिमेकडे तोंड आहे. उजवीकडे (घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने) 225° वळणे.
सूत्र : नवीन दिशा = मूळ दिशा + घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने कोनाचे अंतर.
Step 1 : सचिनचे सुरुवातीचे तोंड पश्चिमेकडे आहे (पश्चिम = 270° किंवा संदर्भ 0° मानू).
Step 2 : पश्चिमेकडून उजवीकडे 90° वळल्यास = उत्तर दिशा.
Step 3 : उत्तरेकडून पुढे आणखी 90° (एकूण 180°) वळल्यास = पूर्व दिशा.
Step 4 : पूर्वेकडून पुढे आणखी 45° (एकूण 225°) वळल्यास = आग्नेय दिशा.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 3 (आग्नेय)
समीरचे वय हे राजेशच्या वयाच्या तीनपट आहे पण राजेशचे वय हे नितीनच्या वयाच्या पाचपट आहे. समीरचे वय हे मोहनच्या वयाच्या साडेतीन पट आहे, तर समीरचे वय हे नितीनच्या वयाच्या किती पट असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | पंधरा पट
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
समीरचे वय = 3 × राजेशचे वय
राजेशचे वय = 5 × नितीनचे वय
सूत्र : गुणोत्तरांची मांडणी किंवा चलाचा वापर.
Step 1 : समजा नितीनचे वय = x वर्षे मानू.
Step 2 : राजेशचे वय = 5 × x = 5x वर्षे.
Step 3 : समीरचे वय = 3 × राजेशचे वय = 3 × (5x) = 15x वर्षे.
Step 4 : समीरचे वय (15x) हे नितीनच्या वयाच्या (x) = 15x / x = 15 पट आहे.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 3 (पंधरा पट)
खालील संख्यामालिकेतील प्रश्नचिन्हांच्या जागी कोणता पर्याय येईल : 3 ? 95 ? 37 ? 54379 ? 4 ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 7495
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : 3 ? 95 ? 37 ? 54379 ? 4
सूत्र : एकाच अंकांचा गट (Pattern / Group of digits) पुनरावृत्ती होतो आहे.
Step 1 : दिलेल्या मालिकेत एकूण 19 किंवा 20 पदे आहेत. यात अंकांचा समूह शोधू:
शेवटी '...54379 ? 4' असा भाग दिला आहे.
यावरून '3, 7, 9, 5, 4' या 5 अंकांचा विशिष्ट क्रम पुन्हा पुन्हा येत असल्याचे दिसते.
Step 2 : हा आवर्ती क्रम '3, 7, 9, 5, 4' असा ठेवून पाहू:
(3, 7, 9, 5, 4) - (3, 7, 9, 5, 4) - (3, 7, 9, 5, 4) - (3, 7, 9, 5, 4)
Step 3 : प्रश्नचिन्हांच्या जागा भरून पाहू:
3 [7] 9 5 [4] 3 7 [9] 5 4 3 7 9 [5] 4
Step 4 : प्रश्नचिन्हांच्या जागी क्रमाने आलेले अंक = 7, 4, 9, 5.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (7495)
प्रत्येक तासाला घड्याळात त्यावेळी जितके वाजले असतील तितके टोल पडतात. म्हणजे 1 वाजता 1 टोल, 2 वाजता 2 टोल याप्रमाणे पडतील. तर अडीच दिवसात एकूण किती टोल पडतील ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 390
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
1 वाजता 1 टोल, 2 वाजता 2 टोल... 12 वाजता 12 टोल पडतात.
कालावधी = अडीच दिवस (2.5 दिवस).
सूत्र :
पहिल्या n नैसर्गिक संख्यांची बेरीज = [n × (n + 1)] / 2
12 तासांतील एकूण टोल = [12 × (12 + 1)] / 2
Step 1 : घड्याळाच्या एका 12 तासांच्या चक्रातील टोल:
टोल = 1 + 2 + 3 + ... + 12
टोल = (12 × 13) / 2 = 6 × 13 = 78 टोल.
Step 2 : अडीच दिवस म्हणजेच एकूण तास:
1 दिवस = 24 तास = 12 तासांचे 2 फेरे.
अडीच दिवस (2.5 दिवस) = 2.5 × 24 = 60 तास.
12 तासांचे एकूण फेरे = 60 / 12 = 5 फेरे.
Step 3 : 5 फेऱ्यांमधील एकूण टोल:
एकूण टोल = 5 × 78 = 390 टोल.
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 4 (390)
साडेतीन वाजता तास काटा व मिनिट काटा यांच्यात किती अंशाचा कोन असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 75°
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी : वेळ = 3 वाजून 30 मिनिटे (साडेतीन). तास (H) = 3, मिनिटे (M) = 30.
सूत्र : दोन काट्यांमधील कोन θ = |30 × H - (11 / 2) × M|
Step 1 : सूत्रात H = 3 आणि M = 30 च्या किमती ठेवू:
θ = |30 × 3 - (11 / 2) × 30|
Step 2 : गुणाकार व भागाकार सोडवू:
30 × 3 = 90
(11 / 2) × 30 = 11 × 15 = 165
Step 3 : वजाबाकी करू:
θ = |90 - 165| = |-75°| = 75°
म्हणून योग्य उत्तर = पर्याय क्र. 2 (75°)
अकोला जिल्ह्यातून जाणारा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. 6 हा अकोला जिल्ह्यातील कोणत्या तालुक्यामधून जात नाही ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | तेल्हारा
स्पष्टीकरण : राष्ट्रीय महामार्ग क्र. 6 या जुन्या क्रमांकाच्या महामार्गाला सध्याच्या राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक पद्धतीनुसार NH-53 म्हणून ओळखले जाते. अकोला जिल्ह्यातून जाणारा हा महत्त्वाचा महामार्ग मुर्तीजापूर, अकोला आणि बाळापूर या तालुक्यांमधून जातो. तेल्हारा तालुका या महामार्गाच्या मार्गावर येत नाही. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये तेल्हारा हे योग्य उत्तर आहे.
राष्ट्रीय महामार्गांची क्रमांक पद्धती बदलल्यानंतर जुन्या NH-6 च्या मार्गातील मोठा भाग आता NH-53 या क्रमांकाने ओळखला जातो. हा मार्ग महाराष्ट्रातून पुढे मध्य भारत आणि पूर्व भारताकडे जाणाऱ्या महत्त्वाच्या मार्गांपैकी एक आहे.
Key Points :
◾ जुना NH-6 सध्याच्या क्रमांक पद्धतीनुसार NH-53 म्हणून ओळखला जातो.
◾ अकोला जिल्ह्यातील या मार्गावरील प्रमुख तालुके मुर्तीजापूर, अकोला आणि बाळापूर आहेत.
◾ तेल्हारा तालुक्यातून हा राष्ट्रीय महामार्ग जात नाही.
◾ राष्ट्रीय महामार्ग हे देशातील प्रमुख शहरांना व औद्योगिक आणि आर्थिक केंद्रांना जोडणारे महत्त्वाचे दळणवळण मार्ग आहेत.
अकोला जिल्ह्यातील पंचायत समितीची संख्या किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | सात
स्पष्टीकरण : अकोला जिल्ह्यात एकूण 7 तालुके आहेत आणि ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या रचनेत तालुका स्तरावर पंचायत समिती कार्यरत असते. त्यामुळे अकोला जिल्ह्यात एकूण 7 पंचायत समित्या आहेत.
अकोला जिल्ह्यातील पंचायत समित्या म्हणजे अकोला, बाळापूर, पातूर, बार्शीटाकळी, मुर्तीजापूर, अकोट आणि तेल्हारा. पंचायत समिती ही तालुका स्तरावरील स्थानिक स्वराज्य संस्थेची महत्त्वाची यंत्रणा आहे. तिचे काम ग्रामपंचायती आणि जिल्हा परिषद यांच्यामधील विकासात्मक समन्वय साधण्याशी संबंधित असते.
Key Points :
◾ अकोला जिल्ह्यात एकूण 7 तालुके आहेत.
◾ अकोला जिल्ह्यात एकूण 7 पंचायत समित्या आहेत.
◾ पंचायत समिती ही तालुका स्तरावरील स्थानिक स्वराज्य संस्थेची यंत्रणा आहे.
◾ अकोला जिल्ह्यातील तालुके: अकोला, बाळापूर, पातूर, बार्शीटाकळी, मुर्तीजापूर, अकोट आणि तेल्हारा.
पारस येथील विद्युत ऊर्जा केंद्र खालीलपैकी कोणत्या तालुक्यात आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | बाळापूर
स्पष्टीकरण : पारस औष्णिक विद्युत केंद्र हे अकोला जिल्ह्यातील बाळापूर तालुक्यात स्थित आहे. हे कोळशावर आधारित औष्णिक वीज निर्मिती केंद्र असून महाराष्ट्र राज्य वीज निर्मिती कंपनी मर्यादित म्हणजेच MAHAGENCO शी संबंधित आहे.
औष्णिक विद्युत केंद्रामध्ये इंधन म्हणून प्रामुख्याने कोळशाचा वापर केला जातो. कोळसा जाळून निर्माण झालेल्या उष्णतेमुळे पाण्याची वाफ तयार होते. ही वाफ टर्बाइन फिरवते आणि जनरेटरच्या साहाय्याने विद्युत ऊर्जा निर्माण केली जाते.
पारस परिसराचा अकोला जिल्ह्याच्या औद्योगिक आणि ऊर्जा क्षेत्रात महत्त्वाचा वाटा आहे.
Key Points :
◾ पारस औष्णिक विद्युत केंद्र अकोला जिल्ह्यातील बाळापूर तालुक्यात आहे.
◾ हे कोळशावर आधारित औष्णिक वीज केंद्र आहे.
◾ या केंद्राशी MAHAGENCO संबंधित आहे.
◾ औष्णिक वीज निर्मितीत उष्णता, वाफ, टर्बाइन आणि जनरेटर यांचा प्रमुख वापर होतो.
अकोला लोकसभा मतदारसंघांतर्गत कोणता विधानसभा मतदारसंघ येत नाही ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | कारंजा
स्पष्टीकरण : अकोला लोकसभा मतदारसंघात अकोट, बाळापूर, अकोला पश्चिम, अकोला पूर्व, मुर्तीजापूर आणि रिसोड हे विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट आहेत. कारंजा विधानसभा मतदारसंघ अकोला लोकसभा मतदारसंघात समाविष्ट नाही. त्यामुळे कारंजा हे योग्य उत्तर आहे. निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत विधानसभा मतदारसंघांच्या यादीत अकोट, बाळापूर, अकोला पश्चिम, अकोला पूर्व, मुर्तीजापूर आणि रिसोड हे संबंधित मतदारसंघ स्वतंत्रपणे नमूद आहेत. 0
अकोला लोकसभा मतदारसंघात अकोला जिल्ह्यातील 5 विधानसभा मतदारसंघांसोबत रिसोड हा वाशिम जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघही समाविष्ट आहे. कारंजा हा वाशिम जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ असून तो अकोला लोकसभा मतदारसंघाचा भाग नाही. 1
Key Points :
◾ अकोला लोकसभा मतदारसंघातील विधानसभा क्षेत्रे: अकोट, बाळापूर, अकोला पश्चिम, अकोला पूर्व, मुर्तीजापूर आणि रिसोड.
◾ कारंजा विधानसभा मतदारसंघ अकोला लोकसभा मतदारसंघात समाविष्ट नाही.
◾ रिसोड हा वाशिम जिल्ह्यातील असून अकोला लोकसभा मतदारसंघाचा भाग आहे.
◾ मतदारसंघांच्या रचनेची अधिकृत माहिती भारत निवडणूक आयोग आणि मुख्य निवडणूक अधिकारी, महाराष्ट्र यांच्या नोंदीत उपलब्ध आहे.
भारताचा पहिला सुपर कॉम्प्युटर बनविणारे डॉ. विजय भटकर यांचा जन्म मुंबई येथे झाला, ते ठिकाण कोणत्या तालुक्यामध्ये आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | मुर्तीजापूर
स्पष्टीकरण : डॉ. विजय पांडुरंग भटकर हे भारतातील प्रसिद्ध संगणक शास्त्रज्ञ असून भारताच्या स्वदेशी सुपर कॉम्प्युटर विकासामध्ये त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. त्यांच्या नेतृत्वाखाली PARAM 8000 हा भारतातील पहिल्या स्वदेशी सुपर कॉम्प्युटर प्रकल्पांपैकी एक विकसित करण्यात आला.
डॉ. विजय भटकर यांचा जन्म अकोला जिल्ह्यातील मुर्तीजापूर तालुक्यातील मुरांबा येथे झाला. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये मुर्तीजापूर हे योग्य उत्तर आहे.
PARAM मालिकेच्या विकासामुळे भारताने उच्च कार्यक्षम संगणन अर्थात High Performance Computing क्षेत्रात स्वदेशी क्षमता विकसित करण्याच्या दिशेने महत्त्वाची वाटचाल केली. डॉ. भटकर यांनी C-DAC म्हणजेच Centre for Development of Advanced Computing या संस्थेशीही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
Key Points :
◾ डॉ. विजय भटकर हे प्रसिद्ध भारतीय संगणक शास्त्रज्ञ आहेत.
◾ त्यांचा जन्म मुरांबा, मुर्तीजापूर तालुका, अकोला जिल्हा येथे झाला.
◾ PARAM 8000 हा भारताच्या स्वदेशी सुपर कॉम्प्युटर विकासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे.
◾ C-DAC या संस्थेच्या विकासात डॉ. विजय भटकर यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.
किल्ला व वन्य प्राणी अभयारण्य असणारे अकोला जिल्ह्यातील प्रसिद्ध ठिकाण कोणते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | नरनाळा
स्पष्टीकरण : नरनाळा हे अकोला जिल्ह्यातील अकोट तालुक्यात सातपुडा पर्वतरांगेत वसलेले ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. येथे प्रसिद्ध नरनाळा किल्ला असून परिसरातील जैवविविधतेमुळे हा प्रदेश वन्यजीव संरक्षणाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे.
नरनाळा किल्ल्याला शहानूर किल्ला असेही संबोधले जाते. किल्ल्याच्या परिसरात विविध वन्यजीव, पक्षी आणि वनस्पतींची समृद्ध विविधता आढळते. त्यामुळे इतिहास आणि निसर्ग या दोन्ही दृष्टीने नरनाळ्याला विशेष महत्त्व आहे.
Key Points :
◾ नरनाळा अकोला जिल्ह्यातील अकोट तालुक्यात आहे.
◾ नरनाळा हे ऐतिहासिक किल्ला आणि जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे.
◾ नरनाळा परिसर सातपुडा पर्वतरांगेत स्थित आहे.
◾ नरनाळा किल्ल्याला शहानूर किल्ला असेही म्हटले जाते.
मून व म्हैस नद्यांचा संगम अकोला जिल्ह्यात .......... येथे झाला आहे
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | बाळापूर
स्पष्टीकरण : अकोला जिल्ह्यातील ऐतिहासिक बाळापूर शहराजवळ मन म्हणजेच मून नदी आणि म्हैस नदी यांचा संगम होतो. या दोन नद्यांच्या संगमामुळे बाळापूर परिसराला भौगोलिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
या नैसर्गिक भौगोलिक रचनेचा उपयोग संरक्षणाच्या दृष्टीनेही करण्यात आला. बाळापूरचा भुईकोट किल्ला या नद्यांच्या परिसराशी संबंधित आहे. त्यामुळे बाळापूर हे अकोला जिल्ह्याच्या इतिहास, भूगोल आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठिकाण आहे.
Key Points :
◾ मन आणि म्हैस नद्यांचा संगम बाळापूर येथे होतो.
◾ बाळापूर भुईकोट किल्ला हा या परिसरातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक वारसा आहे.
◾ बाळापूर हे अकोला जिल्ह्यातील ऐतिहासिक शहर आहे.
◾ नदीसंगमामुळे बाळापूर परिसराला भौगोलिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
पुढीलपैकी कोणती संस्था अकोला येथे नाही ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | शासकीय दंत महाविद्यालय
स्पष्टीकरण : अकोला शहर हे शिक्षण, कृषी आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील महत्त्वाचे केंद्र आहे. येथे डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, महाबीज आणि शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय यांसारख्या प्रमुख संस्था आहेत. मात्र दिलेल्या पर्यायांमध्ये शासकीय दंत महाविद्यालय अकोला येथे नाही. त्यामुळे पर्याय क्रमांक 3 योग्य आहे.
डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ हे कृषी शिक्षण, संशोधन आणि विस्तार कार्यासाठी महत्त्वाचे विद्यापीठ आहे. महाबीज ही महाराष्ट्र राज्यातील बियाणे क्षेत्राशी संबंधित महत्त्वाची संस्था असून तिचे मुख्यालय अकोला येथे आहे. अकोला येथील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय वैद्यकीय शिक्षण आणि आरोग्यसेवेसाठी महत्त्वाचे आहे.
Key Points :
◾ शासकीय दंत महाविद्यालय हा दिलेल्या पर्यायांमधील अकोला येथे नसलेला पर्याय आहे.
◾ डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ अकोला येथे आहे.
◾ महाबीज ही बियाणे क्षेत्रातील महत्त्वाची संस्था असून तिचे मुख्यालय अकोला येथे आहे.
◾ शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, अकोला वैद्यकीय शिक्षण व आरोग्यसेवेशी संबंधित प्रमुख संस्था आहे.
खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | अकोला जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ हे वाशिम जिल्ह्यापेक्षा जास्त आहे.
स्पष्टीकरण : दिलेल्या विधानांपैकी अकोला जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ हे वाशिम जिल्ह्यापेक्षा जास्त आहे हे विधान योग्य आहे. अकोला जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ सुमारे 5,429 चौ. किमी असून वाशिम जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 5,155 चौ. किमी आहे. त्यामुळे क्षेत्रफळाच्या तुलनेत अकोला जिल्हा वाशिमपेक्षा मोठा आहे.
दुसरे विधान चुकीचे आहे, कारण 2011 च्या जनगणनेनुसार अकोला जिल्ह्याची लोकसंख्या वाशिम जिल्ह्यापेक्षा जास्त होती. तिसरे विधानही चुकीचे आहे, कारण बुलडाणा जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ अकोल्यापेक्षा मोठे आहे. चौथे विधान चुकीचे आहे, कारण अकोला जिल्ह्याच्या सीमेला अमरावती, बुलडाणा आणि वाशिम हे जिल्हे लागून आहेत; हिंगोली जिल्ह्याची थेट सीमा अकोला जिल्ह्याला लागत नाही.
1 जुलै 1998 रोजी अकोला जिल्ह्याचे विभाजन होऊन वाशिम हा स्वतंत्र जिल्हा अस्तित्वात आला. त्यामुळे अकोला आणि वाशिम यांचा प्रशासकीय इतिहासही परस्परांशी संबंधित आहे.
Key Points :
◾ अकोला जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 5,429 चौ. किमी आहे.
◾ वाशिम जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 5,155 चौ. किमी आहे.
◾ 2011 च्या जनगणनेनुसार अकोला जिल्ह्याची लोकसंख्या वाशिमपेक्षा जास्त होती.
◾ अकोला जिल्ह्याच्या सीमा अमरावती, बुलडाणा आणि वाशिम जिल्ह्यांना लागून आहेत.
◾ 1 जुलै 1998 रोजी वाशिम हा अकोला जिल्ह्यातून स्वतंत्र जिल्हा झाला.
2365 च्या नंतर येणारी 27 वी सम संख्या व 1448 च्या मागील 27 वी सम संख्या यांच्यातील फरक हा कोणत्या संख्येची वर्गसंख्या आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 32
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिली संख्या = 2365 (विषम संख्या)
दुसरी संख्या = 1448 (सम संख्या)
सूत्र :
विषम संख्येच्या पुढील n वी सम संख्या = दिलेली संख्या + (2 × n - 1)
सम संख्येच्या मागील n वी सम संख्या = दिलेली संख्या - (2 × n)
Step 1 : 2365 च्या नंतर येणारी 27 वी सम संख्या काढणे.
= 2365 + (2 × 27 - 1)
= 2365 + (54 - 1)
= 2365 + 53 = 2418
Step 2 : 1448 च्या मागील 27 वी सम संख्या काढणे.
= 1448 - (2 × 27)
= 1448 - 54 = 1394
Step 3 : दोन्ही संख्यांमधील फरक काढणे.
फरक = 2418 - 1394 = 1024
Step 4 : हा फरक कोणत्या संख्येची वर्गसंख्या आहे ते शोधणे.
√1024 = 32
म्हणून योग्य उत्तर = 32
एक माणूस ताशी 14 कि.मी. प्रमाणे साडेपाच तास चालला, नंतर ताशी 12 कि.मी. प्रमाणे 2 तास 20 मिनिटे चालला, तर त्याने एकूण किती अंतर कापले ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 105 कि.मी.
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिला वेग = 14 कि.मी./तास, पहिली वेळ = साडेपाच तास = 5.5 तास = 11 / 2 तास
दुसरा वेग = 12 कि.मी./तास, दुसरी वेळ = 2 तास 20 मिनिटे = 2 + (20 / 60) तास = 2 + (1 / 3) = 7 / 3 तास
सूत्र :
अंतर = वेग × वेळ
एकूण कापलेले अंतर = पहिले अंतर + दुसरे अंतर
Step 1 : पहिल्या टप्प्यातील अंतर काढणे.
अंतर 1 = 14 × (11 / 2) = 7 × 11 = 77 कि.मी.
Step 2 : दुसऱ्या टप्प्यातील अंतर काढणे.
अंतर 2 = 12 × (7 / 3) = 4 × 7 = 28 कि.मी.
Step 3 : एकूण कापलेले अंतर काढणे.
एकूण अंतर = 77 + 28 = 105 कि.मी.
म्हणून योग्य उत्तर = 105 कि.मी.
एका परीक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या 66 विद्यार्थ्यांपैकी पहिल्या 22 विद्यार्थ्यांना सरासरी 85% गुण मिळाले. नंतरच्या 22 विद्यार्थ्यांना सरासरी 72% गुण मिळाले व उर्वरित विद्यार्थ्यांना सरासरी 44% गुण मिळाले तर उत्तीर्ण झालेल्या एकूण विद्यार्थ्यांची सरासरी गुण किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 67
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
एकूण विद्यार्थी = 66
पहिल्या 22 विद्यार्थ्यांची सरासरी = 85
दुसऱ्या 22 विद्यार्थ्यांची सरासरी = 72
उरलेले विद्यार्थी = 66 - (22 + 22) = 22 विद्यार्थी
तिसऱ्या 22 विद्यार्थ्यांची सरासरी = 44
सूत्र :
एकूण सरासरी = एकूण गुण ÷ एकूण विद्यार्थी संख्या
Step 1 : तिन्ही गटांतील विद्यार्थ्यांची संख्या समान (प्रत्येकी 22) असल्याने, एकूण सरासरी ही तिन्ही सरासरींची थेट सरासरी असेल.
किंवा एकूण गुणांची बेरीज करून काढू:
पहिल्या गटाचे एकूण गुण = 22 × 85 = 1870
दुसऱ्या गटाचे एकूण गुण = 22 × 72 = 1584
तिसऱ्या गटाचे एकूण गुण = 22 × 44 = 968
Step 2 : एकूण गुणांची बेरीज काढणे.
एकूण गुण = 1870 + 1584 + 968 = 4422
Step 3 : एकूण सरासरी काढणे.
सरासरी = 4422 ÷ 66 = 67
म्हणून योग्य उत्तर = 67
एक वस्तू 120 रु. ला विकल्याने काही तोटा होतो तर ती वस्तू 190 रु. ला विकल्याने तोट्याच्या पाऊणपट नफा होतो, तर वस्तूची खरेदी किंमत काढा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 160
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पहिली विक्री किंमत = 120 रु. (तोटा होतो)
दुसरी विक्री किंमत = 190 रु. (नफा होतो)
नफा = तोट्याच्या पाऊणपट = (3 / 4) × तोटा
सूत्र :
तोटा = खरेदी किंमत - विक्री किंमत
नफा = विक्री किंमत - खरेदी किंमत
Step 1 : समजा तोटा = T मानू.
नफा = (3 / 4) × T
खरेदी किंमत समान असल्याने:
खरेदी किंमत = 120 + T
तसेच, खरेदी किंमत = 190 - (3 / 4)T
Step 2 : समीकरण सोडवणे.
120 + T = 190 - (3 / 4)T
T + (3 / 4)T = 190 - 120
(7 / 4)T = 70
T = 70 × (4 / 7)
T = 10 × 4 = 40 रु.
Step 3 : वस्तूची खरेदी किंमत काढणे.
खरेदी किंमत = 120 + T = 120 + 40 = 160 रु.
म्हणून योग्य उत्तर = 160
रमेश हा एक 13 मीटर कापडाचा तुकडा कापून त्याचे एक-एक मीटरचे तुकडे करावयाचे आहेत. प्रथम त्याने त्या कापडाचा दोन टोके एकत्र गुंडाळून घेतली तर त्याला हवे असलेले एक मीटरचे तुकडे कमीत कमी किती वेळा ते कापड कापावे लागेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 6
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
कापडाची एकूण लांबी = 13 मीटर
प्रत्येक तुकड्याची लांबी = 1 मीटर
कापडाची दोन्ही टोके एकत्र गुंडाळली आहेत (कापड दुमडलेले आहे).
सूत्र :
कापड दुमडल्यास एका कापने (Cut) कापडाचे 2 तुकडे सुटे होतात आणि दुमडलेला शेवटचा भाग आपोआप वेगळा होतो.
Step 1 : कापड दुमडल्यामुळे त्याची प्रभावी लांबी 6.5 मीटरचे दुहेरी कापड बनते. एका बाजूला जोड (Fold) असतो आणि दुसऱ्या बाजूला 2 सुटी टोके असतात.
Step 2 : सुट्या टोकांकडून 1-1 मीटरचे 5 वेळा काप (Cuts) दिल्यास प्रत्येकी 2 तुकडे याप्रमाणे 5 × 2 = 10 तुकडे मिळतात.
Step 3 : उर्वरित भागात दुमडलेली बाजू शिल्लक राहते ज्याची लांबी 3 मीटर असते (दोन्ही बाजूंचे मिळून).
Step 4 : शेवटचा 6 वा काप दुमडलेल्या भागापासून 1 मीटर अंतरावर दिल्यास एकाच वेळी 1 मीटर, 1 मीटर आणि उर्वरित 1 मीटर असे 3 तुकडे मिळतात.
Step 5 : अशा प्रकारे एकूण 6 वेळा काप दिल्यास 13 तुकडे पूर्ण होतात.
म्हणून योग्य उत्तर = 6
एक पाण्याचा टँक पाईपने भरण्यास 16 तास लागतात तर नळाने तो टँक रिकामा होण्यास 24 तास लागतात. जर पाईप व नळ दोन्ही एकाच वेळी चालू केले तर तो टँक किती तासात भरेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 48
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
पाईपने टँक भरण्यास लागणारा वेळ (A) = 16 तास
नळाने टँक रिकामा होण्यास लागणारा वेळ (B) = 24 तास
सूत्र :
एकत्र काम करताना लागणारा वेळ = (A × B) / (B - A)
Step 1 : पाईपचे 1 तासाचे काम = 1 / 16 (भरणे)
Step 2 : नळाचे 1 तासाचे काम = 1 / 24 (रिकामे करणे)
Step 3 : दोन्ही एकाच वेळी सुरू केल्यास 1 तासात होणारे निव्वळ काम:
= (1 / 16) - (1 / 24)
लसावि = 48
= (3 - 2) / 48
= 1 / 48
Step 4 : टँक पूर्ण भरण्यास लागणारा एकूण वेळ = 1 ÷ (1 / 48) = 48 तास
म्हणून योग्य उत्तर = 48
एका घनाचे घनफळ 1728 घ.सेमी. आहे तर त्याच्या दोन पृष्ठांचे क्षेत्रफळ किती असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | 288 चौ.सेमी.
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
घनाचे घनफळ = 1728 घ.सेमी.
सूत्र :
घनाचे घनफळ = बाजू³
एका पृष्ठाचे क्षेत्रफळ = बाजू²
दोन पृष्ठांचे क्षेत्रफळ = 2 × बाजू²
Step 1 : घनाची बाजू काढणे.
बाजू³ = 1728
बाजू = ∛1728 = 12 सेमी.
Step 2 : एका पृष्ठाचे क्षेत्रफळ काढणे.
एका पृष्ठाचे क्षेत्रफळ = 12² = 144 चौ.सेमी.
Step 3 : दोन पृष्ठांचे क्षेत्रफळ काढणे.
दोन पृष्ठांचे क्षेत्रफळ = 2 × 144 = 288 चौ.सेमी.
म्हणून योग्य उत्तर = 288 चौ.सेमी.
एका शिबिरात सहभागी झालेल्या एकूण 70 मुलांपैकी 20 मुले ही प्रत्येकी 32 किलो वजनाची, 26 मुले ही प्रत्येकी 40 किलो वजनाची व उर्वरित 24 मुले ही प्रत्येकी 50 किलो वजनाची आहेत, तर शिबिरातील मुलांचे सरासरी वजन किती असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | 41.14
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
गट 1 : 20 मुले, प्रत्येकी वजन = 32 किलो
गट 2 : 26 मुले, प्रत्येकी वजन = 40 किलो
गट 3 : 24 मुले, प्रत्येकी वजन = 50 किलो
एकूण मुले = 20 + 26 + 24 = 70
सूत्र :
सरासरी = सर्व घटकांची बेरीज ÷ एकूण संख्या
Step 1 : प्रत्येक गटातील मुलांचे एकूण वजन काढणे.
गट 1 चे वजन = 20 × 32 = 640 किलो
गट 2 चे वजन = 26 × 40 = 1040 किलो
गट 3 चे वजन = 24 × 50 = 1200 किलो
Step 2 : सर्व मुलांचे एकूण वजन काढणे.
एकूण वजन = 640 + 1040 + 1200 = 2880 किलो
Step 3 : सरासरी वजन काढणे.
सरासरी वजन = 2880 ÷ 70
= 288 ÷ 7
= 41.1428... ≈ 41.14 किलो
म्हणून योग्य उत्तर = 41.14
0.64 × 0.81 × 0.001 / (0.08 × 0.09 × 0.1) = किती ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 0.72
स्पष्टीकरण : दिलेली पदावली :
(0.64 × 0.81 × 0.001) / (0.08 × 0.09 × 0.1)
सूत्र :
अंशातील आणि छेदातील दशांश स्थळांची संख्या समान करून किंवा थेट संक्षिप्त रूप देऊन सोडवणे.
Step 1 : अंशातील दशांश स्थळांची संख्या:
0.64 (2 स्थळे) + 0.81 (2 स्थळे) + 0.001 (3 स्थळे) = 2 + 2 + 3 = 7 दशांश स्थळे.
Step 2 : छेदातील दशांश स्थळांची संख्या:
0.08 (2 स्थळे) + 0.09 (2 स्थळे) + 0.1 (1 स्थळ) = 2 + 2 + 1 = 5 दशांश स्थळे.
Step 3 : संख्या साध्या रूपात मांडणे:
= (64 × 81 × 1 × 10⁻⁷) / (8 × 9 × 1 × 10⁻⁵)
= [(64 × 81) / (8 × 9)] × 10⁻²
Step 4 : भागाकार करणे:
64 ÷ 8 = 8
81 ÷ 9 = 9
= (8 × 9) × 10⁻²
= 72 × 10⁻²
= 0.72
म्हणून योग्य उत्तर = 0.72
50A32 या संख्येला जर 56 ने पूर्ण भाग जात असेल तर “A” ची किंमत किती असेल ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | 2
स्पष्टीकरण : दिलेल्या बाबी :
संख्या = 50A32
भाजक = 56 = 7 × 8 (येथे 7 आणि 8 या सहमूळ संख्या आहेत)
सूत्र / कसोट्या :
8 ची कसोटी : संख्येच्या शेवटच्या 3 अंकांनी बनणाऱ्या संख्येला 8 ने पूर्ण भाग गेला पाहिजे.
7 ची कसोटी : एकाआड तीन-तीन अंकांचे गट करून किंवा प्रत्यक्ष भागाकार करून पडताळणी करणे.
Step 1 : शेवटचे तीन अंक 'A32' आहेत.
पर्याय 1 (A = 2) ठेवल्यास संख्या = 50232 बनते.
शेवटचे 3 अंक = 232; 232 ÷ 8 = 29 (8 ने पूर्ण भाग जातो).
Step 2 : A = 2 ठेवून 7 ने भाग जातो का ते तपासणे:
50232 ÷ 7:
50 ÷ 7 = बाकी 1
12 ÷ 7 = बाकी 5
53 ÷ 7 = बाकी 4
42 ÷ 7 = 6 (पूर्ण भाग जातो).
Step 3 : इतर पर्यायांची पडताळणी:
A = 4 असल्यास संख्या 50432; 432 ÷ 8 = 54, परंतु 50432 ÷ 7 = 7204.57 (7 ने भाग जात नाही).
A = 3 असल्यास संख्या 50332; 332 ÷ 8 = 41.5 (8 ने भाग जात नाही).
A = 1 असल्यास संख्या 50132; 132 ÷ 8 = 16.5 (8 ने भाग जात नाही).
म्हणून A = 2 असताना संख्येला 56 ने पूर्ण भाग जातो.
म्हणून योग्य उत्तर = 2
खालीलपैकी दंततालव्य वर्णांचा गट कोणता ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | च, छ, ज, झ
स्पष्टीकरण : ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचे टोक दातांच्या मागील हिरडीच्या फुगीर भागाला म्हणजेच 'दंततालू' (वर्त्स्य) या भागाला टेकते, त्यांना 'दंततालव्य वर्ण' असे म्हणतात. मराठी व्याकरणात 'च, छ, ज, झ' या चार व्यंजनांचे दोन प्रकारे उच्चार होतात:
1. तालव्य ('य' युक्त उच्चार) उदा. चंद्र, छाया, जल, झरा.
2. दंततालव्य ('अ' युक्त उच्चार) उदा. चमचा, छत्री, जग, झोप.
त्यामुळे 'च, छ, ज, झ' हा दंततालव्य वर्णांचा गट ठरतो.
Key Points :
◾ कंठ्य वर्ण : क, ख, ग, घ, ङ (उच्चार कंठातून होतो).
◾ मूर्धन्य वर्ण : ट, ठ, ड, ढ, ण, र, ष, ळ (उच्चार मूर्धेतून होतो).
◾ ओष्ठ्य वर्ण : प, फ, ब, भ, म (उच्चार ओठांमधून होतो).
◾ दंत्य वर्ण : त, थ, द, ध, न, ल, स (उच्चार दाताला जीभ लागून होतो).
◾ दंततालव्य वर्णांनाच 'वर्त्स्य' वर्ण असेही म्हटले जाते.
बोलणाऱ्या तोंडचे शब्द आहेत तसे लिहिण्याला कोणते चिन्ह वापरतात ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | अवतरणचिन्ह
स्पष्टीकरण : बोलणाऱ्याच्या तोंडाचे मूळ उद्गार किंवा शब्द जसेच्या तसे दर्शवण्यासाठी 'दुहेरी अवतरणचिन्हाचा' (" ") वापर केला जातो. तसेच एखाद्या शब्दावर जोर द्यायचा असल्यास किंवा दुसऱ्याचे मत अप्रत्यक्षपणे मांडताना 'एकेरी अवतरणचिन्ह' (' ') वापरले जाते.
Key Points :
◾ अवतरणचिन्ह (Quotation Marks) : एकेरी अवतरणचिन्ह (' ') आणि दुहेरी अवतरणचिन्ह (" ").
◾ उद्गारवाचक चिन्ह (!) : मनातील भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य, भीती) व्यक्त करणाऱ्या शब्दांच्या शेवटी वापरतात.
◾ प्रश्नचिन्ह (?) : वाक्यात विचारलेल्या थेट प्रश्नाच्या शेवटी वापरले जाते.
◾ संयोगचिन्ह (-) : दोन शब्द जोडताना किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास वापरले जाते.
“मेघपात्र” या शब्दाचा अर्थ सांगा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | बावळट माणूस
स्पष्टीकरण : मराठी शब्दसंग्रहामध्ये 'मेघपात्र' या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ 'अकलेचा कांदा', 'बावळट माणूस' किंवा 'मूर्ख व्यक्ती' असा होतो. व्यवहारात असमंजस किंवा बावळटपणे वागणाऱ्या व्यक्तीला उपरोधाने मेघपात्र म्हटले जाते.
Key Points :
◾ मेघपात्र = बावळट किंवा मंदबुद्धी माणूस.
◾ अकलेचा खंदक = अत्यंत मूर्ख माणूस.
◾ कर्णाचा अवतार = अत्यंत उदार व्यक्ती.
◾ कुबेर = अतिशय श्रीमंत व्यक्ती.
◾ बोलघेवडा = केवळ गप्पा मारणारा, प्रत्यक्षात काही न करणारा.
“भद्रजन” या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | दुर्जन
स्पष्टीकरण : 'भद्र' या शब्दाचा मूळ अर्थ कल्याणकारी, चांगला, सभ्य किंवा सज्जन असा होतो. त्यामुळे 'भद्रजन' म्हणजे सभ्य, प्रतिष्ठित किंवा सज्जन लोक. याच्या उलट प्रवृत्ती दर्शवणारा विरुद्धार्थी शब्द 'दुर्जन' (वाईट प्रवृत्तीचा किंवा दुष्ट माणूस) हा होतो.
Key Points :
◾ भद्रजन = सज्जन, सुसंस्कृत व सभ्य व्यक्ती.
◾ भद्र × अभद्र (चांगले × वाईट).
◾ दुर्जन = वाईट चालीचा, दुष्ट स्वभाव असलेला व्यक्ती.
◾ विद्वज्जन = ज्ञानी किंवा पंडित माणसे.
◾ समानार्थी जोडी : भद्रजन = सज्जन; विरुद्धार्थी जोडी : भद्रजन × दुर्जन.
“तडिताघाते कोसळेल का तारांचा संचार” या ओळीतील “तडिताघाते” या शब्दाचा अर्थ सांगा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | विजेच्या आघाताने
स्पष्टीकरण : संस्कृत व तत्सम मराठीत 'तडित्' म्हणजे वीज (सौदामिनी, चपला, विद्युत) आणि 'आघात' म्हणजे प्रहार किंवा फटका. या दोन शब्दांच्या संयोगाने 'तडिताघात' हा शब्द तयार होतो, ज्याचा अर्थ 'विजेचा कडकडाट' किंवा 'विजेचा प्रहार/आघात' असा होतो. म्हणून 'तडिताघाते' म्हणजे 'विजेच्या आघाताने'.
Key Points :
◾ तडित् = वीज, सौदामिनी, चपला, चंचला, विद्युत, रोहिणी.
◾ तडिताघात = विजेचा तडाखा किंवा विजेचा आघात.
◾ आघात = घाव, तडाखा किंवा प्रहार.
◾ परीक्षा उपयुक्त शब्द : तडित्प्रभा = विजेची चमक.
खालीलपैकी कोणता शब्द द्विगु समासाचे उदाहरण नाही ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | नीलकंठ
स्पष्टीकरण : ज्या कर्मधारय समासातील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते व त्या सामासिक शब्दावरून एका समूहाचा बोध होतो, त्यास 'द्विगु समास' असे म्हणतात (उदा. पंचपात्र = पाच पात्रांचा समूह, त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह, चतुर्मुख = चार मुखांचा समूह). याउलट, 'नीलकंठ' (निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो - शंकर) या सामासिक शब्दातून तिसऱ्याच घटकाचा बोध होत असल्याने तो 'बहुव्रीही समास' आहे.
Key Points :
◾ द्विगु समास हा तत्पुरुष समासाचाच एक उपप्रकार मानला जातो.
◾ पंचपात्र = पाच पात्रांचा समूह (द्विगु समास).
◾ त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह (द्विगु समास).
◾ चतुर्मुख = चार मुखांचा समूह (काही संदर्भात ब्रह्मासाठी बहुव्रीही धरला जातो, परंतु येथे नीलकंठ हा स्पष्टपणे बहुव्रीही असल्याने पर्याय क्र. 4 हे अचूक उत्तर आहे).
◾ नीलकंठ = कंठ निळा असणारा (शंकर) - बहुव्रीही समास.
“सामान्य लोकांत अपवादाने आढळणारा सज्जन” या शब्दसमूहासाठी योग्य शब्द निवडा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | लोकोत्तर
स्पष्टीकरण : 'लोक' (सामान्य माणसे) + 'उत्तर' (पलीकडचा किंवा श्रेष्ठ) = लोकोत्तर. सामान्य लोकांपेक्षा गुणांनी किंवा सज्जनतेने अत्यंत श्रेष्ठ असणाऱ्या आणि सामान्य लोकांत अपवादानेच आढळणाऱ्या असामान्य व्यक्तीला 'लोकोत्तर' पुरुष किंवा व्यक्ती म्हटले जाते.
Key Points :
◾ लोकोत्तर = सामान्य लोकांत अपवादाने आढळणारा अलौकिक किंवा अत्यंत श्रेष्ठ सज्जन.
◾ युगपुरुष = आपल्या कर्तृत्वाने युगावर प्रभाव पाडणारा महापुरुष.
◾ युगप्रवर्तक = नवीन युगाची किंवा नव्या कालखंडाची सुरुवात करणारा.
◾ लोकनायक = लोकांचे नेतृत्व करणारा जनमानसातील नेता.
“हलाहल” या शब्दाचा अर्थ काय ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | विष
स्पष्टीकरण : पौराणिक संदर्भानुसार समुद्रमंथनाच्या वेळी चौदा रत्नांबरोबर अतिशय भयंकर आणि दाहक विष बाहेर पडले होते, त्याला 'हलाहल' किंवा 'काळकूट' असे म्हटले जाते. हे विष भगवान शंकरांनी प्राशन करून आपल्या कंठात धारण केले. त्यामुळे हलाहल या शब्दाचा समानार्थी अर्थ 'विष' (गरल/माहूर) असा होतो.
Key Points :
◾ हलाहल = विष, गरल, काळकूट, माहूर.
◾ हलाहल या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द 'अमृत' (सुधा, पियूष, जीवन) असा होतो.
◾ नांगर या कृषी अवजाराला संस्कृतमध्ये 'हल' असे म्हणतात.
◾ बलरामाला 'हलायुध' म्हणतात कारण त्यांचे शस्त्र नांगर होते.
पी. सावळाराम म्हणून कोणास ओळखले जाते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | निवृत्ती रावजी पाटील
स्पष्टीकरण : प्रसिद्ध मराठी कवी, गीतकार आणि ठाणे महानगरपालिकेचे पहिले महापौर 'निवृत्ती रावजी पाटील' यांना 'पी. सावळाराम' (P. Savlaram) या टोपणनावाने ओळखले जाते. त्यांनी लिहिलेली भावगीते (उदा. 'गंगा जमुना डोळ्यांत उभ्या का', 'लपविलास तू हिरवा चाफा') महाराष्ट्रात अत्यंत लोकप्रिय आहेत.
Key Points :
◾ निवृत्ती रावजी पाटील = पी. सावळाराम.
◾ शंकर काशीनाथ गर्गे = नटवर्य दिवाकर (नाट्यछटाकार).
◾ दगडू मारुती पवार = दया पवार (प्रसिद्ध दलित साहित्यिक, आत्मचरित्र : 'बलुतं').
◾ दत्तात्रय कोंडी घाटे = कवी दत्त.
◾ राम गणेश गडकरी = कवी गोविंदाग्रज (कवितांसाठी) आणि बाळकराम (विनोदी लेखनासाठी).
खालीलपैकी अव्ययसाधित विशेषण ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | मागील दार
स्पष्टीकरण : अव्ययांना (विशेषतः स्थलवाचक किंवा कालवाचक क्रियाविशेषण अव्ययांना) प्रत्यय लागून जेव्हा ते नामाबद्दल विशेष माहिती सांगण्यासाठी वापरले जातात, तेव्हा त्यांना 'अव्ययसाधित विशेषणे' म्हणतात. 'मागे' हे स्थलवाचक अव्यय असून त्याला 'ईल' प्रत्यय लागून 'मागील' हे विशेषण तयार झाले आहे ('मागील दार').
Key Points :
◾ अव्ययसाधित विशेषणे : मागे ➔ मागील दार, पुढे ➔ पुढचा मजला, वर ➔ वरचा मजला, खाली ➔ खालची खोली.
◾ पिकलेली बोरे : 'पिकणे' या धातूपासून बनलेले 'धातुसाधित विशेषण'.
◾ नागपुरी संत्री : 'नागपूर' या नामापासून बनलेले 'नामसाधित विशेषण'.
◾ वाकडे झाड : झाडाचा मूळ गुणधर्म दर्शवणारे 'गुणविशेषण'.
42 व्या घटनादुरुस्ती 1976 ने भारतीय राज्यघटनेच्या सरनाम्यात कोणते शब्द समाविष्ट झाले ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 3 | समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष
स्पष्टीकरण : 42 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 1976 हा भारतीय राज्यघटनेतील अत्यंत महत्त्वाचा घटनादुरुस्ती कायदा मानला जातो. या दुरुस्तीद्वारे भारतीय राज्यघटनेच्या सरनाम्यामध्ये प्रथमच सुधारणा करण्यात आली. सरनाम्यात 'समाजवादी' (Socialist), 'धर्मनिरपेक्ष' (Secular) आणि 'अखंडता' (Integrity) हे तीन शब्द समाविष्ट करण्यात आले.
मूळ सरनाम्यात भारताचे वर्णन "सार्वभौम लोकशाही गणराज्य" असे करण्यात आले होते. 42 व्या घटनादुरुस्तीनंतर ते "सार्वभौम समाजवादी धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य" असे झाले. तसेच "राष्ट्राची एकता" या भावनेला अधिक व्यापक स्वरूप देत "राष्ट्राची एकता आणि अखंडता" असा बदल करण्यात आला.
42 वी घटनादुरुस्ती मोठ्या प्रमाणावर घटनात्मक बदल करणारी असल्यामुळे तिला 'लघु राज्यघटना' (Mini Constitution) असेही म्हटले जाते. या दुरुस्तीशी स्वर्णसिंग समितीच्या शिफारशींचा संबंध होता. केशवानंद भारती खटला, 1973 यामध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने सरनामा हा राज्यघटनेचा भाग असल्याचे स्पष्ट केले आणि मूलभूत संरचनेच्या सिद्धांताला महत्त्व प्राप्त झाले.
Key Points :
◾ 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976 द्वारे सरनाम्यात समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि अखंडता हे शब्द समाविष्ट झाले.
◾ 42 व्या घटनादुरुस्तीला 'लघु राज्यघटना' असे म्हटले जाते.
◾ मूळ शब्दरचना "सार्वभौम लोकशाही गणराज्य" होती.
◾ केशवानंद भारती खटला, 1973 मूलभूत संरचना सिद्धांतासाठी महत्त्वाचा आहे.
खालीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | न्यूमोनिया : विषाणू
स्पष्टीकरण : न्यूमोनिया (Pneumonia) हा फुप्फुसांशी संबंधित संसर्गजन्य आजार आहे. न्यूमोनियाची अनेक कारणे असू शकतात; त्यामध्ये जीवाणू, विषाणू आणि बुरशी यांचा समावेश होतो. पारंपरिक परीक्षाभिमुख माहितीनुसार Streptococcus pneumoniae हा न्यूमोनियाचा एक प्रमुख जीवाणूजन्य कारणीभूत घटक आहे. त्यामुळे 'न्यूमोनिया : विषाणू' ही जोडी या प्रश्नाच्या संदर्भात चुकीची मानली आहे.
कुष्ठरोग (Leprosy) हा Mycobacterium leprae या जीवाणूमुळे होतो. हिवताप (Malaria) हा Plasmodium या आदिजीवामुळे होतो आणि त्याचा प्रसार संक्रमित मादी Anopheles डास करते. डेंग्यू हा विषाणूजन्य आजार असून त्याचा प्रसार प्रामुख्याने Aedes aegypti डासामार्फत होतो.
न्यूमोनियामध्ये फुप्फुसातील वायुकोशांमध्ये (Alveoli) द्रव किंवा पू साचू शकतो आणि त्यामुळे श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे न्यूमोनियाचे कारण आणि प्रकार समजून घेणे परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
Key Points :
◾ कुष्ठरोग हा Mycobacterium leprae या जीवाणूमुळे होतो.
◾ हिवताप हा Plasmodium या आदिजीवामुळे होतो.
◾ डेंग्यू हा विषाणूमुळे होणारा आजार आहे.
◾ Streptococcus pneumoniae हा न्यूमोनियाचा प्रमुख जीवाणूजन्य कारणीभूत घटक आहे.
नैसर्गिक वायूमध्ये .......... चे प्रमाण सर्वात जास्त असते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | मिथेन
स्पष्टीकरण : नैसर्गिक वायू (Natural Gas) मध्ये सर्वाधिक प्रमाणात मिथेन (CH₄) आढळते. नैसर्गिक वायूमध्ये मिथेनचे प्रमाण सामान्यतः मोठे असते, तर त्यासोबत ईथेन, प्रोपेन आणि ब्युटेन यांसारखे इतर हायड्रोकार्बन कमी प्रमाणात आढळतात.
मिथेन हा सर्वात साधा हायड्रोकार्बन असून तो अल्केन वर्गातील पहिला सदस्य आहे. त्याचे रासायनिक सूत्र CH₄ आहे. सेंद्रिय पदार्थांचे ऑक्सिजनविरहित विघटन झाल्यास मिथेन तयार होऊ शकतो. दलदलीच्या प्रदेशात तयार होणाऱ्या मिथेनमुळे त्याला 'मार्श गॅस' (Marsh Gas) असेही म्हणतात.
LPG मध्ये प्रामुख्याने प्रोपेन आणि ब्युटेन असतात. याउलट बायोगॅसमध्येही मिथेन हा प्रमुख ज्वलनशील घटक असतो.
Key Points :
◾ नैसर्गिक वायूमधील प्रमुख घटक मिथेन आहे.
◾ मिथेनचे रासायनिक सूत्र CH₄ आहे.
◾ मिथेन हा सर्वात साधा अल्केन आहे.
◾ मिथेनला 'मार्श गॅस' असेही म्हणतात.
◾ LPG मध्ये प्रामुख्याने प्रोपेन आणि ब्युटेन असतात.
“समानांतील पहिला (Primus Inter Pares)” या शब्दात कोणाचे वर्णन केले जाते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | पंतप्रधान
स्पष्टीकरण : संसदीय शासन पद्धतीमध्ये पंतप्रधान हे मंत्रिमंडळाचे नेतृत्व करतात आणि शासनाच्या कार्यकारी व्यवस्थेत त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे असते. 'Primus Inter Pares' या लॅटिन वाक्यांशाचा अर्थ 'समानांतील पहिला' किंवा 'First Among Equals' असा होतो. संसदीय मंत्रिमंडळाच्या संदर्भात पंतप्रधानांसाठी हा शब्दप्रयोग केला जातो.
पंतप्रधानांच्या महत्त्वाच्या घटनात्मक भूमिकेचा उल्लेख कलम 74 आणि कलम 75 मध्ये आढळतो. कलम 74 नुसार राष्ट्रपतींना सहाय्य व सल्ला देण्यासाठी पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखाली मंत्रिपरिषद असते. कलम 75 नुसार पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात आणि इतर मंत्र्यांची नियुक्ती राष्ट्रपती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने करतात.
संसदीय शासन पद्धतीमध्ये राष्ट्रपती हे नाममात्र कार्यकारी प्रमुख मानले जातात, तर पंतप्रधान आणि मंत्रिपरिषद हे शासनाच्या दैनंदिन कार्यात वास्तविक कार्यकारी भूमिका बजावतात.
Key Points :
◾ Primus Inter Pares म्हणजे समानांतील पहिला.
◾ हा शब्दप्रयोग संसदीय शासनात पंतप्रधान यांच्या संदर्भात केला जातो.
◾ कलम 74 नुसार राष्ट्रपतींना सहाय्य व सल्ला देण्यासाठी मंत्रिपरिषद असते.
◾ कलम 75 नुसार पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
◾ पंतप्रधान हे संसदीय शासनव्यवस्थेतील वास्तविक कार्यकारी नेतृत्व करतात.
पुढीलपैकी कोणता पर्याय मूलभूत कर्तव्यांमध्ये समाविष्ट नाही ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | मतदानाचा हक्क बजावणे
स्पष्टीकरण : भारतीय राज्यघटनेच्या भाग IV-A मध्ये कलम 51A अंतर्गत नागरिकांची मूलभूत कर्तव्ये नमूद केली आहेत. मतदानाचा हक्क बजावणे हे मूलभूत कर्तव्यांच्या यादीत समाविष्ट नाही. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये मतदानाचा हक्क बजावणे हे योग्य उत्तर आहे.
42 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1976 द्वारे राज्यघटनेत प्रथम 10 मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली. त्यानंतर 86 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 2002 द्वारे शिक्षणाशी संबंधित 11 वे मूलभूत कर्तव्य समाविष्ट करण्यात आले.
राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताचा आदर करणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे यांसारखी कर्तव्ये कलम 51A मध्ये नमूद आहेत. मतदान करणे हे नागरिकांच्या लोकशाही सहभागाचे महत्त्वाचे साधन असले तरी ते कलम 51A मधील मूलभूत कर्तव्य नाही.
Key Points :
◾ मूलभूत कर्तव्ये भाग IV-A, कलम 51A मध्ये आहेत.
◾ 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976 द्वारे 10 मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट झाली.
◾ 86 वी घटनादुरुस्ती, 2002 द्वारे 11 वे मूलभूत कर्तव्य समाविष्ट झाले.
◾ मतदानाचा हक्क बजावणे हे मूलभूत कर्तव्यांच्या यादीत नाही.
◾ राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीताचा आदर आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण ही मूलभूत कर्तव्यांमध्ये समाविष्ट आहेत.
चंद्रयान-3 बाबतीत कोणते विधान चूक आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | चंद्रयान-3 चंद्रावर उतरल्यानंतर मिशनचा कालावधी हा 3 वर्षे राहील.
स्पष्टीकरण : चंद्रयान-3 हे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे म्हणजेच ISRO चे चंद्रावरील मऊ अवतरणाचे उद्दिष्ट असलेले मिशन होते. त्याचे प्रक्षेपण 14 जुलै 2023 रोजी सतीश धवन स्पेस सेंटर, श्रीहरीकोटा येथून करण्यात आले.
चंद्रयान-3 मधील विक्रम लँडर आणि प्रज्ञान रोव्हर यांचे नियोजित कार्य आयुष्य 1 चांद्र दिवस होते. एक चांद्र दिवस पृथ्वीवरील सुमारे 14 दिवसां इतका असतो. त्यामुळे मिशनचा कालावधी 3 वर्षे राहील हे विधान चुकीचे आहे.
23 ऑगस्ट 2023 रोजी विक्रम लँडरने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग केले. या यशामुळे भारताने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग करणारा पहिला देश म्हणून महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली.
लँडिंगच्या ठिकाणाला 'शिवशक्ती पॉइंट' असे नाव देण्यात आले. 23 ऑगस्ट हा दिवस भारतात राष्ट्रीय अंतराळ दिन म्हणून साजरा केला जातो.
Key Points :
◾ चंद्रयान-3 चे प्रक्षेपण 14 जुलै 2023 रोजी झाले.
◾ प्रक्षेपण स्थळ सतीश धवन स्पेस सेंटर, श्रीहरीकोटा होते.
◾ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग 23 ऑगस्ट 2023 रोजी झाले.
◾ लँडर आणि रोव्हरचे नियोजित कार्य आयुष्य 1 चांद्र दिवस म्हणजे सुमारे 14 पृथ्वी दिवस होते.
◾ लँडिंग स्थळाला शिवशक्ती पॉइंट असे नाव देण्यात आले.
◾ 23 ऑगस्ट हा दिवस राष्ट्रीय अंतराळ दिन म्हणून साजरा केला जातो.
कवी ना. धो. महानोर यांचे बाबतीत पुढीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार 2000 साली “पानझड” साठी मिळाला.
स्पष्टीकरण : ना. धो. महानोर म्हणजेच नामदेव धोंडो महानोर हे मराठीतील प्रसिद्ध कवी आणि गीतकार होते. त्यांच्या काव्यात निसर्ग, ग्रामीण जीवन, शेती आणि मातीशी असलेले नाते यांचे प्रभावी चित्रण आढळते. त्यांच्या 'पानझड' या काव्यसंग्रहाला सन 2000 मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
त्यांचा जन्म 16 सप्टेंबर 1942 रोजी पळसखेड, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर येथे झाला. त्यामुळे पहिल्या पर्यायातील जन्मवर्ष आणि जिल्ह्याची माहिती चुकीची आहे. ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते, विधानसभेचे नव्हे. 'रानातल्या कविता' हा त्यांचा प्रसिद्ध प्रारंभीचा काव्यसंग्रह असून तो अंतिम काव्यसंग्रह नव्हता.
ना. धो. महानोर यांनी चित्रपटांसाठीही प्रभावी गीतलेखन केले. 'जैत रे जैत' आणि 'एक होता विदूषक' यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या गीतांना मोठी लोकप्रियता मिळाली.
Key Points :
◾ ना. धो. महानोर यांचे पूर्ण नाव नामदेव धोंडो महानोर होते.
◾ त्यांचा जन्म 16 सप्टेंबर 1942 रोजी झाला.
◾ 'पानझड' या काव्यसंग्रहासाठी त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार, 2000 मिळाला.
◾ ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते.
◾ 'रानातल्या कविता' हा त्यांचा प्रसिद्ध काव्यसंग्रह आहे.
◾ 'जैत रे जैत' आणि 'एक होता विदूषक' या चित्रपटांसाठी त्यांनी गीते लिहिली.
राष्ट्रध्वजाचे लांबीचे रुंदीशी प्रमाण खालीलपैकी कोणते आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | 3 : 2
स्पष्टीकरण : भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या लांबीचे रुंदीशी प्रमाण 3 : 2 असे निश्चित करण्यात आले आहे. म्हणजेच ध्वजाची लांबी 3 भाग असल्यास त्याची उंची किंवा रुंदी 2 भाग असते. त्यामुळे लांबी : रुंदी = 3 : 2 हे योग्य उत्तर आहे.
भारतीय राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार संविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी केला. राष्ट्रध्वजाची रचना पिंगली वेंकय्या यांच्या नावाशी संबंधित आहे. ध्वजाच्या मध्यभागी पांढऱ्या पट्ट्यावर गडद निळ्या रंगाचे 24 आरे असलेले अशोकचक्र असते.
राष्ट्रध्वजाच्या वापरासंबंधी नियम आणि प्रोटोकॉल भारतीय ध्वज संहिता, 2002 मध्ये दिले आहेत. ध्वजातील तीन आडवे पट्टे अनुक्रमे केशरी, पांढरा आणि हिरवा असे आहेत.
Key Points :
◾ भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या लांबीचे रुंदीशी प्रमाण 3 : 2 आहे.
◾ संविधान सभेने राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार 22 जुलै 1947 रोजी केला.
◾ राष्ट्रध्वजाच्या रचनेशी पिंगली वेंकय्या यांचे नाव संबंधित आहे.
◾ अशोकचक्रामध्ये 24 आरे आहेत.
◾ राष्ट्रध्वजाच्या वापरासाठी भारतीय ध्वज संहिता, 2002 महत्त्वाची आहे.
राज्यघटनेनुसार शिक्षण हा विषय घटनेच्या कोणत्या सूचीत समाविष्ट आहे ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 4 | समवर्ती सूची
स्पष्टीकरण : भारतीय राज्यघटनेच्या मूळ स्वरूपात शिक्षण हा विषय राज्य सूचीमध्ये होता. मात्र 42 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1976 द्वारे शिक्षण हा विषय राज्य सूचीमधून काढून समवर्ती सूचीमध्ये समाविष्ट करण्यात आला. त्यामुळे सध्या शिक्षणासंबंधी विषयावर केंद्र आणि राज्य दोन्ही सरकारे कायदे करू शकतात.
भारतीय राज्यघटनेच्या 7 व्या अनुसूचीमध्ये केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची अशा तीन याद्या आहेत. समवर्ती सूचीतील विषयांवर केंद्र आणि राज्य दोन्ही स्तरांवर कायदे करण्याचा अधिकार आहे. केंद्र आणि राज्य कायद्यांमध्ये विसंगती असल्यास राज्यघटनेतील संबंधित तरतुदींनुसार केंद्राचा कायदा प्राधान्याने लागू होऊ शकतो.
86 वी घटनादुरुस्ती, 2002 द्वारे कलम 21A समाविष्ट करून 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील मुलांना मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा मूलभूत अधिकार देण्यात आला. त्यानंतर RTE Act, 2009 हा कायदा करण्यात आला आणि तो 1 एप्रिल 2010 पासून लागू झाला.
Key Points :
◾ शिक्षण हा सध्या समवर्ती सूचीतील विषय आहे.
◾ 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976 द्वारे शिक्षण राज्य सूचीमधून समवर्ती सूचीमध्ये हलवण्यात आले.
◾ 7 वी अनुसूची मध्ये केंद्र, राज्य आणि समवर्ती अशा 3 सूची आहेत.
◾ कलम 21A शिक्षणाच्या मूलभूत अधिकाराशी संबंधित आहे.
◾ RTE Act, 2009 हा 1 एप्रिल 2010 पासून लागू झाला.
काळेकसयुक्त मृदा खालीलपैकी कोणत्या पिकासाठी उपयुक्त मानली जाते ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 1 | ऊस
स्पष्टीकरण : काळी मृदा किंवा काळी कापसाची मृदा (Black Cotton Soil / Regur Soil) ही भारतातील विशेषतः दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील महत्त्वाची मृदा आहे. या मृदेमध्ये ओलावा धरून ठेवण्याची क्षमता जास्त असते. त्यामुळे कापूस, ऊस यांसारख्या पिकांच्या लागवडीसाठी ही मृदा उपयुक्त ठरते. दिलेल्या पर्यायांमध्ये ऊस हे योग्य उत्तर आहे.
काळी मृदा प्रामुख्याने बेसाल्ट खडकाच्या विदारणामुळे तयार झालेली आढळते. या मृदेत मॉन्टमोरिलोनाईट या चिकणमातीच्या खनिजाचे प्रमाण असल्यामुळे ती ओलसर असताना फुगते आणि कोरडी झाल्यावर मोठ्या भेगा पडतात. त्यामुळे या मृदेची जलधारण क्षमता चांगली असते.
रबर पिकासाठी उष्ण आणि दमट हवामान तसेच जांभी किंवा इतर योग्य मृदा आवश्यक असते. तांदूळ आणि ताग यांसाठी गाळाची मृदा विशेषतः उपयुक्त मानली जाते.
Key Points :
◾ काळ्या मृदेला रेगूर मृदा किंवा Black Cotton Soil असे म्हणतात.
◾ काळी मृदा प्रामुख्याने बेसाल्ट खडकाच्या विदारणामुळे तयार होते.
◾ या मृदेची जलधारण क्षमता जास्त असते.
◾ कापूस आणि ऊस यांसारख्या पिकांसाठी काळी मृदा उपयुक्त आहे.
◾ काळी मृदा ओलसर असताना फुगते आणि कोरडी झाल्यावर भेगा पडतात.
भारतीयांनी सायमन कमिशनवर बहिष्कार टाकला, याचे कारण काय ?
📋 योग्य उत्तर : पर्याय क्रमांक - 2 | त्यामध्ये एकही भारतीय प्रतिनिधी नव्हता.
स्पष्टीकरण : सायमन कमिशनची नियुक्ती ब्रिटिश सरकारने 1919 च्या भारत सरकार कायद्याच्या कार्याचा आढावा घेण्यासाठी केली. या आयोगाचे अध्यक्ष सर जॉन सायमन होते. आयोगात एकूण 7 सदस्य होते आणि त्यापैकी एकही भारतीय नव्हता. त्यामुळे भारतीय राजकीय पक्षांनी आणि जनतेने या आयोगाला तीव्र विरोध केला.
आयोग भारतात आले तेव्हा त्याच्या विरोधात "Simon Go Back" या घोषणेसह देशभर निदर्शने करण्यात आली. 3 फेब्रुवारी 1928 रोजी आयोग मुंबईत दाखल झाला आणि त्याच्या विरोधात देशव्यापी हरताळ व निदर्शने झाली. भारतीय प्रतिनिधित्व नसल्यामुळे या आयोगाला 'श्वेत आयोग' म्हणूनही संबोधले गेले.
लाहोर येथे सायमन कमिशनविरोधी आंदोलनाचे नेतृत्व करताना लाला लजपत राय यांच्यावर पोलिसांनी लाठीचार्ज केला. या घटनेत ते गंभीर जखमी झाले आणि त्यानंतर त्यांचे निधन झाले. सायमन कमिशनच्या अहवालानंतर भारतीय घटनात्मक सुधारणांबाबतची चर्चा पुढे गोलमेज परिषदांमध्ये झाली.
Key Points :
◾ सायमन कमिशनची नियुक्ती 1927 मध्ये करण्यात आली.
◾ आयोगाचे अध्यक्ष सर जॉन सायमन होते.
◾ आयोगातील एकही सदस्य भारतीय नव्हता.
◾ आयोग भारतात 3 फेब्रुवारी 1928 रोजी मुंबईत आला.
◾ आंदोलनात "Simon Go Back" ही घोषणा प्रसिद्ध झाली.
◾ लाहोरमधील आंदोलनात लाला लजपत राय गंभीर जखमी झाले.