मराठी भाषेचा उगम व व्याकरण | Marathi Bhashecha Ugam ani Vyakaran | सराव प्रश्नसंच - 2

मराठी भाषेचा उगम व व्याकरण

Question : 1

मराठी भाषेसंदर्भातील पुढीलपैकी कोणते वाक्य अयोग्य आहे ?

❶ मराठी असे आमची मायबोली असे प्रत्येक मराठी भाषिकाने अभिमानाने म्हटले पाहिजे

❷ मराठी महाराष्ट्र राज्याची राजभाषा आहे

❸ हिंदी ही मराठी भाषेची जननी आहे

❹ आज मराठी भाषेच्या लेखनासाठी देवनागरी लिपीचा वापर होतो

मराठी भाषेची जननी हिंदी नसून संस्कृत आणि प्राकृत या भाषा आहेत.
मराठीचा उगम आणि विकास या प्राचीन भाषांमधून झाला असल्यामुळे तिसरे विधान अयोग्य आहे.
इतर सर्व विधाने मराठी भाषेच्या संदर्भात अगदी योग्य आहेत.

Question : 2

खालीलपैकी कोणती भाषा अभिजात भाषा म्हणून ओळखली जात नाही ?

❶ मराठी

❷ पाली

❸ हिंदी

❹ बंगाली

भारतात सध्या एकूण 11 अभिजात भाषा आहेत.
यामध्ये मराठी (2024), पाली (2024) आणि बंगाली (2024) या तिन्ही भाषांचा समावेश होतो. परंतु हिंदी भाषेला अजूनही अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला नाही
महत्त्वाचा मुद्दा : 4 ऑक्टोबर 2024 रोजी केंद्र सरकारने मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली या 5 नवीन भाषांना अभिजात दर्जा बहाल केला, ज्यामुळे एकूण संख्या 11 झाली आहे
तमिळ (2004) , संस्कृत (2005) , तेलुगु (2008) , कन्नड़ (2008) , मलयालम (2013) , ओडिया (2014) , मराठी (2024) , पाली (2024) , प्राकृत (2024) , असामी (2024) , बंगाली (2024)

Question : 3

पर्यायी उत्तरातून योग्य ते पर्यायी उत्तर शोधा ' भाषा नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे असते ' कारण -

❶ भाषेच्या प्रवाहात वळणे नसतात

❷ भाषेमध्ये बदल होत जातात

❸ भाषेच्या व्याकरणाच्या नियमांना मुरड घालावी लागत नाही

❹ भाषेचा प्रवाह अखंड चालू नसतो

ज्याप्रमाणे नदीचा प्रवाह एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाताना बदलतो आणि नवीन रूप घेतो, त्याचप्रमाणे भाषेमध्ये सुद्धा काळानुरूप बदल होत जातात.
भाषा ही अखंड बदलणारी आणि प्रवाही असते, म्हणूनच तिला नदीच्या प्रवाहाची उपमा दिली जाते.

Question : 4

द्रविडीयन गटातील भाषेमध्ये खालीलपैकी कोणत्या भाषेचा समावेश नाही ?

❶ तेलगू

❷ मल्याळम

❸ कानडी

❹ ओरीया

तेलगू, मल्याळम आणि कानडी (कन्नड) या दक्षिण भारतातील प्रमुख भाषा द्रविडीयन भाषा गटात मोडतात.
याउलट, ओरीया (उडिया) ही भाषा इंडो-आर्यन भाषा गटातील आहे. त्यामुळे तिचा द्रविडीयन गटात समावेश होत नाही.

Question : 5

भारतीय राज्यघटनेच्या खालीलपैकी कोणत्या कलमानुसार हिंदी तसेच इंग्रजी या संघराज्यांच्या व्यवहारांच्या भाषा आहेत ?

❶ कलम 343

❷ कलम 344

❸ कलम 345

❹ कलम 346

भारतीय संविधानाच्या कलम 343 (1) नुसार संघराज्याची राजभाषा देवनागरी लिपीतील हिंदी असेल अशी तरतूद आहे.
तसेच शासकीय कामकाजासाठी इंग्रजी भाषेचा वापर चालू ठेवण्यासंबंधीच्या तरतुदीही याच कलमांतर्गत येतात.

Question : 6

खाली दिलेली विधाने वाचून योग्य विधान / विधाने निवडा ?
अ ) देवनागरी लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहितात
ब ) मोडी लिपी म्हणजे पाय मोडून लिहिण्याची पद्धत
क ) भाषा म्हणजे विचार व्यक्त करण्याचे साधन
ड ) भाषेमध्ये भाषण व लेखन या दोन्हींचा समावेश होतो

❶ अ , ब आणि क योग्य

❷ ब आणि क योग्य

❸ ब , क आणि ड योग्य

❹ वरील सर्व योग्य

दिलेली सर्व विधाने (अ, ब, क, ड) पूर्णपणे योग्य आहेत.
देवनागरी नेहमी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते, मोडी लिपीत अक्षरे मुरडून वा पाय मोडून लिहिली जातात, आणि भाषा ही विचार व्यक्त करण्याचे प्रमुख साधन असून त्यात बोलणे (भाषण) व लिहिणे (लेखन) या दोन्ही घटकांचा समावेश होतो.

Question : 7

मराठी भाषेबद्दल खाली दिलेली विधाने वाचून अयोग्य विधान/ने निवडा ?
1 ) मराठी भाषेचे लिखाण आपण देवनागरी लिपीत करतो
2 ) मराठी भाषेचा विकास संस्कृत व प्राकृत या भाषांपासून झाला
3 ) मराठी भाषेतील आधुनिक वर्णमालेत एकूण 52 वर्ण आहेत
4 ) मराठी भाषेतील आधुनिक वर्णमालेत एकूण 14 स्वर आहेत

❶ 1 , 2 आणि 3

❷ 2 आणि 3

❸ 2 , 3 आणि 4

❹ वरीलपैकी एकही नाही

दिलेली सर्व विधाने (1, 2, 3 आणि 4) पूर्णपणे योग्य (बरोबर) आहेत . या प्रश्नामध्ये एकही विधान अयोग्य नाही
विहित विधानांचे सत्य-असत्यता स्पष्टीकरण :
◾विधान 1 [ योग्य / बरोबर ] : मराठी भाषेचे लिखाण आपण देवनागरी लिपीत करतो. ही लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते आणि अक्षरांवर शिरोरेषा दिली जाते.
◾ विधान 2 [ योग्य / बरोबर ] : मराठी भाषेचा विकास संस्कृत व प्राकृत या भाषांपासून झाला आहे. या दोन भाषा मराठीच्या जननी मानल्या जातात.
◾ विधान 3 [ योग्य / बरोबर ] : महाराष्ट्र शासनाच्या 6 नोव्हेंबर 2009 आणि त्यानंतरच्या नवीन शासन निर्णयानुसार मराठी भाषेतील आधुनिक वर्णमालेत एकूण 52 वर्ण स्वीकारण्यात आले आहेत.
◾ विधान 4 [ योग्य / बरोबर ] : आधुनिक वर्णमालेत पारंपारिक 12 स्वरांमध्ये इंग्रजीच्या प्रभावामुळे आलेले 'ऑ' (ॲ) आणि 'ऑ' हे दोन स्वर जोडल्यामुळे एकूण 14 स्वर (चौदाखडी) झाले आहेत

Question : 8

योग्य पर्याय निवडा ?
अ ) प्राचीनकाळी भारतात ब्राह्मी आणि खरोष्टी या दोन लिप्या प्रचारात होत्या
ब ) खरोष्टी ही आर्य भारतीय लिपी आहे
क ) ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेल्या लिपीला ब्राह्मी लिपी म्हणतात

❶ अ आणि ब बरोबर

❷ ब आणि क बरोबर

❸ अ आणि क बरोबर

❹ फक्त ब बरोबर

विधान अ - (योग्य/बरोबर) प्राचीन भारतात ब्राह्मी आणि खरोष्टी या दोन लिप्या प्रचलित होत्या
विधान क - (योग्य/बरोबर) ब्रह्मदेवाने ब्राह्मी लिपी निर्माण केली अशी आख्यायिका असल्याने तिला ब्राह्मी नाव पडले
विधान ब - (अयोग्य/चूक) खरोष्टी ही आर्य भारतीय लिपी नाही, तर ती गांधार प्रदेशात (वायव्य भारत) विदेशी (पर्शियन/अरामी) लिपीच्या प्रभावातून विकसित झाली होती. त्यामुळे अ आणि क ही विधाने बरोबर आहेत

Question : 9

व्यंजनांना अक्षरत्व येण्यासाठी काय करावे ?

❶ व्यंजन व स्वर यांचे एकत्रिकरण

❷ दोन स्वरांचे एकत्रीकरण

❸ दोन व्यंजनांचे एकत्रीकरण

❹ व्यंजनांमधून स्वर काढून टाकने

व्यंजने ही अपूर्ण उच्चाराची असतात, त्यामुळे त्यांचे पाय मोडून लिहिले जातात.
जेव्हा व्यंजनामध्ये स्वर मिळवला जातो (एकत्रीकरण होते), तेव्हाच त्याला पूर्णत्व येऊन त्याचे अक्षर बनते.
उदा. क् (व्यंजन) + अ (स्वर) | क्+अ = क (अक्षर).

Question : 10

योग्य विधाने ओळखा ?
1 ) तोंडावाटे बाहेर पडणाऱ्या मुलध्वनींना वर्ण असे म्हणतात
2 ) ध्वनीला किंवा आवाजाला चिन्ह किंवा खूण स्वरूपात लिहिल्यास त्याचे अक्षर बनते
3 ) शब्द तयार होण्यासाठी अक्षरे ठराविक क्रमाने येऊन त्यांना अर्थ प्राप्त होणे गरजेचे असते
4 ) अर्थपूर्ण शब्द समूहायला वाक्य असे म्हणतात

❶ 1 , 2 आणि 3

❷ 2 आणि 3

❸ 1 आणि 4

❹ वरील सर्व योग्य

दिलेली सर्व 4 विधाने अत्यंत अचूक आणि योग्य आहेत.
व्याकरणदृष्ट्या वर्ण, अक्षर, शब्द आणि वाक्य या चारही मूलभूत घटकांच्या व्याख्या येथे अगदी योग्य प्रकारे मांडल्या आहेत

Question : 11

अयोग्य जोडी ओळखा ?
1 ) भाषेचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र - व्याकरण
2 ) पूर्ण अर्थाचे बोलणे - वाक्य
3 ) ज्यांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो - ऱ्हस्व स्वर
4 ) स्पष्ट व खणखणीत उच्चार - अनुस्वार

❶ 1 आणि 2

❷ 1, 3 आणि 4

❸ फक्त 3

❹ वरीलपैकी एकही नाही

प्रश्नात दिलेल्या सर्व जोड्या (1, 2, 3 आणि 4) पूर्णपणे योग्य आणि सत्य आहेत.
व्याकरण, वाक्य, ऱ्हस्व स्वर आणि अनुस्वार यांच्या समोरील अर्थ अगदी बरोबर जोडलेले असल्याने, अयोग्य जोडी कोणतीही नाही. म्हणून उत्तर वरीलपैकी एकही नाही हे येईल

Question : 12

वाक्य म्हणजे .........

❶ संपूर्ण विचार व्यक्त करणारा एक किंवा अनेक शब्दांचा समूह

❷ संज्ञा, क्रियापद आणि विशेषण यांचा संग्रह

❸ एक विधान जे नेहमी कालावधीसह समाप्त होते

❹ क्रमाने आलेला अर्थपूर्ण अक्षर समूह

जेव्हा एखादा विचार पूर्णपणे आणि स्पष्टपणे मांडला जातो, तेव्हा त्या अर्थपूर्ण शब्दसमूहाला वाक्य म्हणतात.
वाक्य हे एक किंवा अनेक शब्दांचे असू शकते, अट फक्त एकच की त्यातून संपूर्ण विचार व्यक्त झाला पाहिजे.

Question : 13

अक्षर म्हणजे काय ? अर्थ सांगा

❶ आवाजाच्या खुणा

❷ तोंडावाटे निघणारे ध्वनी

❸ अंक

❹ नष्ट न होणारे

'क्षर' म्हणजे नष्ट होणारे आणि 'अ' हा नकारार्थी उपसर्ग लागून 'अक्षर' हा शब्द बनतो, ज्याचा शाब्दिक अर्थ नष्ट न होणारे असा होतो.
आपण जे ध्वनी हवेत उच्चारतो ते नष्ट होतात, परंतु त्यांना कागदावर लिहून ठेवल्यास ते कायम राहतात, म्हणूनच त्यांना अक्षर म्हणतात.

Question : 14

आवाजाच्या किंवा ध्वनीच्या प्रत्येक खुणेला काय म्हणतात ?

❶ वर्ण

❷ अक्षर

❸ शब्द

❹ वाक्य

आपल्या तोंडावाटे निघणारे ध्वनी हवेत विरून जाऊ नयेत म्हणून आपण त्यांना काही विशिष्ट चिन्हांनी किंवा खुणांनी लिहून ठेवतो.
या ध्वनीच्या प्रत्येक खुणेला अक्षर असे संबोधले जाते.

Question : 15

शब्दाच्या अक्षरांमधील शेवटच्या अक्षराला काय म्हणतात ?

❶ आद्य अक्षर

❷ अपान्त्य अक्षर

❸ अन्त्य अक्षर

❹ उपांन्त्यपूर्व अक्षर

व्याकरणात शब्दाच्या वेगवेगळ्या अक्षरांना विशिष्ट नावे आहेत:
अन्त्य अक्षर : शब्दाचे अगदी शेवटचे अक्षर.
उपान्त्य अक्षर : शेवटून दुसरे (शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराच्या आधीचे) अक्षर.

Question : 16

अक्षरांना ------------- असे म्हणतात

❶ जलचिन्हे

❷ कठोरचिन्हे

❸ ध्वनिचिन्हे

❹ मृदुचिन्हे

अक्षरे ही आपण उच्चारत असलेल्या मानवी आवाजाचे लिखित रूप दर्शवतात.
ध्वनीला जतन करण्यासाठी वापरलेली चिन्हे असल्यामुळे अक्षरांना शास्त्रीय परिभाषेत ध्वनिचिन्हे असे म्हटले जाते.

Question : 17

ठराविक क्रमाने आलेल्या अक्षरांचा अर्थपूर्ण समूह म्हणजे -------------

❶ अक्षर

❷ शब्द

❸ वाक्य

❹ वर्ण

अक्षरे एकत्र येऊन समूह बनतो, पण त्यांना जेव्हा एक विशिष्ट क्रमाने अर्थ प्राप्त होतो, तेव्हाच त्याला शब्द म्हणतात.
क्रम बदलल्यास अर्थ नष्ट होऊ शकतो, म्हणून 'ठराविक क्रम' आणि 'अर्थपूर्णता' शब्दासाठी अत्यंत आवश्यक असते.

Question : 18

अक्षर उच्चारायला जो वेळ लागतो त्याला काय म्हणतात ?

❶ गण

❷ मात्रा

❸ गुरु

❹ लघु

पद्य किंवा कवितेच्या रचनेत अक्षरांचा उच्चार करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेच्या मोजमापाला मात्रा म्हणतात.
ऱ्हस्व स्वराचा उच्चार आखूड होतो म्हणून त्याला 1 मात्रा देतात, तर दीर्घ स्वराचा उच्चार लांबट होतो म्हणून त्याला 2 मात्रा दिल्या जातात.

Question : 19

मराठी भाषेतील ग्रंथ व ग्रंथकार ( अयोग्य जोडी ओळखा )
1 ) मुकुंदराज - विवेकसिंधू
2 ) म्हाइंभट्ट - लीळाचरित्र
3 ) केशव देव व्यास - दृष्टांत पाठ
4 ) भीष्माचार्य - पंचवार्तिक

❶ फक्त 3

❷ 1 आणि 4

❸ 2 , 3 आणि 4

❹ एकही नाही

प्रश्नात दिलेल्या चारीही जोड्या ऐतिहासिक व वाड्मयीन दृष्टीने पूर्णतः योग्य आहेत.
मुकुंदराजांचा 'विवेकसिंधू', म्हाइंभट्टांचा 'लीळाचरित्र', केसोबास (केशव देव व्यास) यांचा 'दृष्टांतपाठ' आणि भीष्माचार्यांचे 'पंचवार्तिक' हे सर्व ग्रंथ व त्यांचे लेखक अगदी बरोबर जुळतात. त्यामुळे अयोग्य जोडी एकही नाही.

Question : 20

भाषा म्हणजे -----------
1 . विचार व्यक्त करण्याचे साधन
2 . भावना व्यक्त करण्याचे साधन
3 . अनुभव व्यक्त करण्याचे साधन
4 . कल्पना व्यक्त करण्याचे साधन

❶ फक्त 1

❷ 1 आणि 3

❸ 1 , 2 आणि 4

❹ वरील सर्व

भाषा हे मानवी व्यवहाराचे आणि संवादाचे माध्यम आहे.
भाषेच्या माध्यमातून माणूस आपले विचार, भावना, वैयक्तिक अनुभव आणि अमूर्त कल्पना इतरांसमोर अत्यंत प्रभावीपणे मांडू शकतो. त्यामुळे हे चारही पर्याय योग्य आहेत.

Question : 21

व्याकरण म्हणजे ..........

❶ प्रभावीपणे लिहिण्याची आणि बोलण्याची कला

❷ वाक्यातील शब्दांची पद्धतशीर मांडणी

❸ भाषेचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र

❹ विरामचिन्हे आणि शब्दांचा योग्य वापर

व्याकरणाची मूळ आणि अचूक व्याख्या 'भाषेचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र' अशी केली जाते.
व्याकरण हे भाषेचे नियम ठरवते, तिची रचना कशी असावी हे स्पष्ट करते आणि भाषेला शुद्ध रूप देण्याचे काम करते.

Question : 22

खालीलपैकी कोणी व्याकरणाला शब्दानुशासन असे नाव दिले आहे ?

❶ महर्षी पतंजली

❷ म्हाइंभट

❸ विष्णुशास्त्री चिपळूणकर

❹ श्रीपाद भागवत

प्राचीन भारतीय व्याकरणकार महर्षी पतंजली यांनी त्यांच्या प्रसिद्ध 'महाभाष्य' या ग्रंथात व्याकरणाचा उल्लेख 'शब्दानुशासन' (शब्दांना शिस्त लावणारे किंवा नियमन करणारे शास्त्र) असा केला आहे.

Question : 23

भाषा म्हणजे .............

❶ विचार व्यक्त करण्याचे साधन

❷ संभाषणाची कला

❸ लिहिण्याची कला

❹ बोलण्याची कला

भाषेची सर्वात व्यापक आणि मूलभूत व्याख्या म्हणजे ती 'विचार व्यक्त करण्याचे मुख्य साधन' आहे.
जरी बोलणे आणि लिहिणे या तिच्या कला व स्वरूपे असली, तरी तिचा मुख्य उद्देश मानवी विचार आणि भावनांचे आदानप्रदान करणे हाच असतो.

Question : 24

द ग्रामर ऑफ मराठा लँग्वेज हे पुस्तक कोणी लिहिले ?

❶ दादोबा पांडुरंग तर्खडकर

❷ विल्यम कॅरी

❸ विष्णुशास्त्री चिपळूणकर

❹ लोकमान्य टिळक

ख्रिश्चन मिशनरी असणाऱ्या विल्यम कॅरी यांनी 1805 मध्ये 'The Grammar of Mahratta Language' हे मराठी भाषेचे पहिले छापील व्याकरण पुस्तक लिहिले.
हे पुस्तक त्यांनी प्रामुख्याने इंग्रज अधिकाऱ्यांना मराठी भाषा शिकता यावी यासाठी तयार केले होते.

Question : 25

मराठी भाषेचा अभिजात दर्जा शोधण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने कोणाच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली होती ?

❶ रंगनाथ पठारे

❷ चंद्रशेखर धर्माधिकारी

❸ सदानंद मोरे

❹ विजय भटकर

मराठी भाषेचे प्राचीनत्व आणि साहित्यिक श्रेष्ठत्व सिद्ध करून तिला केंद्र सरकारकडून अभिजात दर्जा मिळवून देण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने ज्येष्ठ साहित्यिक रंगनाथ पठारे यांच्या अध्यक्षतेखाली एक तज्ज्ञ समिती नेमली होती.
या समितीने सादर केलेल्या भक्कम अहवालाच्या आधारावरच पुढे मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0