कोतवाल संबंधी प्रश्न Kotwal Question MCQ in Marathi - Mpsc battle

महाराष्ट्र महसूल प्रशासन : कोतवाल (महसूल सेवक) – सराव प्रश्न

MPSC (राज्यसेवा, गट 'ब' व गट 'क'), तलाठी भरती, पोलिस भरती, जिल्हा परिषद व सर्व सरळसेवा स्पर्धा परीक्षा अतिशय उपयुक्त -

---

स्पर्धा परीक्षांमध्ये ‘महाराष्ट्र महसूल प्रशासन’ (Maharashtra Revenue Administration) या घटकांवर सातत्याने प्रश्न विचारले जातात. ग्रामीण प्रशासनाच्या उतरंडीमध्ये अगदी गाव पातळीवर काम करणारा आणि सामान्य जनता व शासन यांच्यातील दुवा असणारा महत्त्वाचा घटक म्हणजे 'कोतवाल'

पूर्वी वंशपरंपरेने चालणारी ही पद्धत आधुनिक काळात कायदेशीर चौकटीत आणली गेली आहे. गाव पातळीवरील महसूल, कायदा-सुव्यवस्था, शासकीय माहितीची दवंडी आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात पंचनामे करणे या सर्व प्रक्रियेत कोतवालाची भूमिका मोलाची ठरते.

या ब्लॉग पोस्ट मध्ये परीक्षेच्या दृष्टीने या पदाची नियुक्ती, पात्रता, अधिकार, कर्तव्ये आणि संबंधित कायदेविषयक तरतुदी यावर आधारित 30+ सराव प्रश्न खाली दिलेले आहेत.

सराव प्रश्न

Question : 1

भारतात सर्वप्रथम कोतवाल हे पद केव्हा निर्माण करण्यात आले ?

❶ मुघल काळ

❷ स्वातंत्र्योत्तर काळ

❸ प्राचीन काळ

❹ ब्रिटिश काळ

📝स्पष्टीकरण : भारतात कोतवाल पदाची सुरुवात मुघल काळात झाली. शहरातील कायदा व सुव्यवस्था, गुन्हेगारीवर नियंत्रण, पहारा आणि स्थानिक प्रशासनाशी संबंधित कामे पाहण्यासाठी कोतवालाची व्यवस्था विकसित झाली. पुढील काळात या पदाच्या स्वरूपात बदल होत गेले आणि महाराष्ट्रात कोतवाल हा गावपातळीवरील महसूल व प्रशासकीय यंत्रणेतील महत्त्वाचा घटक बनला.
Key Points :
 ◾ कोतवाल पदाची सुरुवात मुघल काळात झाली.
 ◾ कोतवालाचा संबंध पारंपरिकरित्या स्थानिक कायदा व सुव्यवस्था आणि प्रशासकीय कामांशी होता.
 ◾ महाराष्ट्रातील कोतवालाची भूमिका पुढे महसूल प्रशासनाशी जोडली गेली.

Question : 2

कोणत्या कायद्यानुसार वंशपरंपरागत पद्धतीने कोतवालाची निवड करण्याची प्रक्रिया बंद करण्यात आली ?

❶ महाराष्ट्र ग्राम पोलीस अधिनियम 1967

❷ मुंबई कनिष्ठ गाव वतने निर्मूलन कायदा 1958

❸ महाराष्ट्र मुलकी पोलीस अधिनियम 1962

❹ महाराष्ट्र कोतवाल नियुक्ती कायदा 1962

📝स्पष्टीकरण : मुंबई कनिष्ठ गाव वतने निर्मूलन कायदा, 1958 यामुळे वंशपरंपरागत गाव वतनांशी संबंधित व्यवस्था रद्द करण्यात आली. याचा परिणाम पारंपरिक वतनाधारित पदांवर झाला आणि कोतवाल पदाची वंशपरंपरागत निवड करण्याची पद्धत समाप्त झाली. त्यामुळे कोतवालाची नियुक्ती ही शासनाच्या प्रशासकीय नियमांनुसार करण्याची व्यवस्था विकसित झाली.
Key Points :
 ◾ संबंधित कायदा : मुंबई कनिष्ठ गाव वतने निर्मूलन कायदा, 1958.
 ◾ या कायद्यामुळे वंशपरंपरागत वतन व्यवस्था रद्द झाली.
 ◾ कोतवाल पदाची निवड वंशपरंपरेऐवजी नियुक्तीच्या प्रशासकीय प्रक्रियेशी जोडली गेली.

Question : 3

प्रत्येक गावाकरीता किमान 1 व कमाल 3 कोतवालाची नेमणूक करण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ विभागीय आयुक्त

❷ मुख्य कार्यकारी अधिकारी

❸ गटविकास अधिकारी

❹ तहसीलदार

📝स्पष्टीकरण : प्रत्येक गावासाठी किमान 1 आणि कमाल 3 कोतवाल नियुक्त करण्याचा अधिकार तहसीलदारांना आहे. तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील महसूल प्रशासनाचा प्रमुख अधिकारी असून गावपातळीवरील महसूल यंत्रणेच्या कामकाजावर त्याचे महत्त्वाचे प्रशासकीय नियंत्रण असते.
Key Points :
 ◾ नियुक्तीची कमाल मर्यादा : 3 कोतवाल.
 ◾ संबंधित अधिकारी : तहसीलदार.
 ◾ तहसीलदार हा तालुका महसूल प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी आहे.

Question : 4

प्रत्येक गावाकरीता किती कोतवालांची नेमणूक करायची ही संख्या ठरवण्याचा अधिकार कोणाला आहे ? अचूक पर्याय निवडा.

❶ तहसीलदारांना

❷ उपजिल्हाधिकाऱ्यांना

❸ जिल्हाधिकाऱ्यांना

❹ विभागीय आयुक्तांना

📝स्पष्टीकरण : गावाची लोकसंख्या, भौगोलिक परिस्थिती, प्रशासकीय गरज आणि उपलब्ध कामाचा विचार करून प्रत्येक गावासाठी किती कोतवाल आवश्यक आहेत याची संख्या ठरवण्याचा अधिकार जिल्हाधिकाऱ्यांना आहे. जिल्हाधिकारी हा जिल्हा महसूल प्रशासनाचा प्रमुख अधिकारी असल्यामुळे जिल्हास्तरीय प्रशासकीय निर्णयांमध्ये त्याची महत्त्वाची भूमिका असते.
Key Points :
 ◾ गावासाठी कोतवालांची संख्या ठरवणारे अधिकारी : जिल्हाधिकारी.
 ◾ नियुक्तीची सर्वसाधारण मर्यादा : किमान 1 ते कमाल 3.
 ◾ जिल्हाधिकारी हा जिल्हा महसूल प्रशासनाचा प्रमुख आहे.

Question : 5

कोतवालाच्या पात्रतेसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?  
 1 ) तो किमान - 4 थी पास असावा  
 2 ) तो संबंधीत गावचा रहिवासी असावा  
 3 ) त्याचे वय - 18 ते 40 दरम्यान असावे

❶ फक्त 2

❷ फक्त 1

❸ 1 आणि 2

❹ वरील सर्व

📝स्पष्टीकरण : कोतवाल पदासाठी दिलेली तिन्ही विधाने योग्य मानली आहेत. उमेदवाराची किमान शैक्षणिक पात्रता चौथी उत्तीर्ण असणे, तो संबंधित गावचा रहिवासी असणे आणि सर्वसाधारणपणे 18 ते 40 वर्षे वयोमर्यादा असणे ही पात्रतेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.
Key Points :
 ◾ किमान शैक्षणिक पात्रता : इयत्ता चौथी उत्तीर्ण.
 ◾ उमेदवार : संबंधित गावचा रहिवासी असावा.
 ◾ सर्वसाधारण वयोमर्यादा : 18 ते 40 वर्षे.

Question : 6

कोतवालाच्या नियुक्तीपासून त्याचा कार्यकाल वयाच्या कितव्या वर्षापर्यंत असतो ?

❶ 45

❷ 55

❸ 60

❹ 65

📝स्पष्टीकरण : कोतवालाचा कार्यकाल साधारणपणे वयाच्या 60 वर्षांपर्यंत असतो. त्यामुळे नियुक्तीनंतर सेवा बजावत असलेल्या कोतवालासाठी 60 वर्षे ही सेवानिवृत्तीची महत्त्वाची वयोमर्यादा मानली जाते.
Key Points :
 ◾ कोतवालाचा कार्यकाल : वयाच्या 60 वर्षांपर्यंत.
 ◾ 60 वर्षे ही कोतवालाच्या सेवेसंदर्भातील महत्त्वाची वयोमर्यादा आहे.

Question : 7

कायदा व सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने कोतवालावर नियंत्रण ठेवण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ पोलीस पाटील

❷ सरपंच

❸ जिल्हा पोलीस अधीक्षक

❹ तहसीलदार

📝स्पष्टीकरण : गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्याच्या संदर्भात कोतवालाच्या कामावर पोलीस पाटलाचे नियंत्रण असते. कोतवाल गावातील गुन्हे, संशयास्पद घटना किंवा इतर महत्त्वाची माहिती पोलीस पाटलापर्यंत पोहोचविण्यास मदत करतो. त्यामुळे गावातील पारंपरिक पोलीस यंत्रणेत कोतवाल आणि पोलीस पाटील यांचे काम परस्परपूरक आहे.
Key Points :
 ◾ कायदा व सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने नियंत्रण : पोलीस पाटील.
 ◾ कोतवाल गावातील गुन्हे व घटनांची माहिती पोहोचविण्यास मदत करतो.
 ◾ पोलीस पाटील हा गावपातळीवरील स्थानिक पोलीस व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक आहे.

Question : 8

महसुली कार्यासाठी कोतवालावर नजिकचे नियंत्रण ठेवण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ उपजिल्हाधिकारी

❷ तहसीलदार

❸ मुख्य कार्यकारी अधिकारी

❹ तलाठी

📝स्पष्टीकरण : गावपातळीवरील महसूल कामकाजात कोतवालाचा तलाठ्याशी जवळचा प्रशासकीय संबंध असतो. त्यामुळे महसुली कार्यासाठी कोतवालावर नजिकचे नियंत्रण तलाठ्याचे असते. कोतवाल महसूल वसुली, दप्तराची ने-आण, पंचनाम्यासाठी मदत आणि इतर गावपातळीवरील कामांमध्ये तलाठ्यास सहकार्य करतो.
Key Points :
 ◾ महसुली कार्यासाठी नजिकचे नियंत्रण : तलाठी.
 ◾ तलाठी हा गावपातळीवरील महसूल यंत्रणेतील प्रमुख कर्मचारी आहे.
 ◾ कोतवाल तलाठ्याला विविध महसुली व प्रशासकीय कामांत मदत करतो.

Question : 9

शासन निर्णय 2019 नुसार कोतवालास मासिक किती वेतन दिले जाते ?

❶ 7500

❷ 3000

❸ 2200

❹ 5000

📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या प्रश्नानुसार 2019 च्या शासन निर्णयानुसार कोतवालास मासिक 7500 रुपये मानधन देण्यात येते. कोतवाल हा गावपातळीवरील विविध प्रशासकीय, महसुली आणि स्थानिक माहितीविषयक कामांमध्ये शासनाला सहाय्य करणारा कर्मचारी आहे.
Key Points :
 ◾ संबंधित शासन निर्णय : 2019.
 ◾ दिलेल्या प्रश्नानुसार मासिक रक्कम : 7500 रुपये.
 ◾ कोतवालाची सेवा गावपातळीवरील प्रशासकीय कामांशी संबंधित आहे.

Question : 10

कोतवालास अर्जित रजा कोण देते ?

❶ उपजिल्हाधिकारी

❷ गटविकास अधिकारी

❸ तहसीलदार

❹ सरपंच

📝स्पष्टीकरण : कोतवाल हा महसूल प्रशासनाशी संबंधित कर्मचारी असल्याने त्याच्या सेवा व रजेच्या बाबतीत तहसीलदाराची प्रशासकीय भूमिका महत्त्वाची असते. त्यामुळे कोतवालास अर्जित रजा देण्याचा अधिकार तहसीलदारास आहे.
Key Points :
 ◾ अर्जित रजा मंजूर करणारे अधिकारी : तहसीलदार.
 ◾ तहसीलदार हा तालुका महसूल प्रशासनाचा प्रमुख आहे.
 ◾ कोतवालाच्या सेवा विषयक बाबींमध्ये तहसीलदाराची भूमिका महत्त्वाची आहे.

Question : 11

कोतवाल हा चतुर्थ श्रेणीतील पूर्णवेळ काम करणारा गावाचा नोकर आहे ?

❶ चूक

❷ बरोबर

📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या अभ्यासक्रमानुसार कोतवाल हा चतुर्थ श्रेणीतील पूर्णवेळ काम करणारा गावाचा कर्मचारी म्हणून कार्य करतो. त्याच्याकडे गावातील महसूल, प्रशासकीय आणि काही स्थानिक माहितीविषयक कामे सोपविली जातात. त्यामुळे दिलेले विधान बरोबर आहे.
Key Points :
 ◾ कोतवाल : चतुर्थ श्रेणीतील कर्मचारी.
 ◾ कोतवालाचे काम : पूर्णवेळ गावपातळीवरील सेवा.
 ◾ कोतवाल महसूल व स्थानिक प्रशासनाला सहाय्य करतो.

Question : 12

कोतवाल आपल्या पदाचा राजीनामा कोणाकडे देतो ?

❶ तहसीलदार

❷ उपजिल्हाधिकारी

❸ ग्रामसेवक

❹ सरपंच

📝स्पष्टीकरण : कोतवालाच्या सेवा व प्रशासकीय नियंत्रणाशी संबंधित प्रमुख अधिकारी तहसीलदार असल्यामुळे कोतवाल आपल्या पदाचा राजीनामा तहसीलदाराकडे सादर करतो. सरपंच किंवा ग्रामसेवक हे कोतवालाच्या नियुक्तीचे किंवा सेवा नियंत्रणाचे संबंधित अधिकारी नाहीत.
Key Points :
 ◾ राजीनामा सादर करण्याचा अधिकारी : तहसीलदार.
 ◾ कोतवालाचे प्रशासनिक नियंत्रण महसूल यंत्रणेशी संबंधित आहे.
 ◾ ग्रामसेवक व सरपंच हे स्थानिक स्वराज्य संस्थेतील घटक आहेत.

Question : 13

खालीलपैकी कोणते काम कोतवालाचे नाही ?

❶ गावामध्ये घडलेल्या गुन्ह्यांची माहिती पोलीस पाटलास देणे

❷ गावांमधील जन्म, मृत्यू, विवाह यांची नोंद ठेवणे

❸ गावात दवंडी देऊन सरकारी आदेशाची माहिती देणे

❹ गावातील शासकीय दप्तराची सरकारी कार्यालयामध्ये ने-आण करणे

📝स्पष्टीकरण : जन्म, मृत्यू आणि विवाह यांची अधिकृत नोंद ठेवणे हे कोतवालाचे मुख्य कर्तव्य नाही. अशा नोंदींचे अधिकृत काम संबंधित जन्म-मृत्यू नोंदणी यंत्रणा आणि स्थानिक प्रशासन यांच्याशी संबंधित असते. त्याउलट कोतवाल गावातील गुन्ह्यांची माहिती पोलीस पाटलास देणे, दवंडी देणे, सरकारी दप्तराची ने-आण करणे यांसारखी कामे करतो.
Key Points :
 ◾ कोतवालाचे काम नसलेले कार्य : जन्म, मृत्यू, विवाह नोंद ठेवणे.
 ◾ कोतवाल : गुन्ह्यांची माहिती पोलीस पाटलास देतो.
 ◾ कोतवाल : दवंडी देऊन सरकारी आदेश गावकऱ्यांपर्यंत पोहोचवतो.
 ◾ शासकीय दप्तराची ने-आण करणे हेही त्याच्या कामाचा भाग आहे.

Question : 14

कोतवालास निलंबित किंवा बडतर्फ करण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ राज्य सरकार

❷ विभागीय आयुक्त

❸ तहसीलदार

❹ जिल्हाधिकारी

📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या अभ्यासक्रमानुसार कोतवालास निलंबित किंवा बडतर्फ करण्याचा अधिकार तहसीलदारांना आहे. कोतवालाच्या दैनंदिन प्रशासकीय व सेवा विषयक नियंत्रणात तहसीलदाराची महत्त्वाची भूमिका असल्यामुळे शिस्तभंगाच्या बाबतीतही हा अधिकार तहसीलदाराशी संबंधित आहे.
Key Points :
 ◾ निलंबन किंवा बडतर्फीचा अधिकार : तहसीलदार.
 ◾ तहसीलदार : तालुका महसूल प्रशासनाचा प्रमुख अधिकारी.
 ◾ कोतवालाच्या सेवा विषयक बाबींमध्ये प्रशासकीय नियंत्रण महत्त्वाचे आहे.

Question : 15

कोतवाल जेव्हा रजेवर असतो तेव्हा त्याचे कामकाज कोण पाहते ?

❶ शेजारच्या गावातील कोतवाल

❷ पोलीस पाटील

❸ तलाठी

❹ ग्रामसेवक

📝स्पष्टीकरण : कोतवाल रजेवर गेल्यास गावातील त्याची आवश्यक कामे बंद पडू नयेत म्हणून शेजारच्या गावातील कोतवालाकडून त्याचे कामकाज पाहिले जाते. यामुळे सरकारी आदेशांची माहिती देणे, दप्तराची ने-आण आणि इतर तातडीची गावपातळीवरील कामे सुरू राहण्यास मदत होते.
Key Points :
 ◾ कोतवाल रजेवर असताना कामकाज : शेजारच्या गावातील कोतवाल पाहतो.
 ◾ उद्देश : गावपातळीवरील प्रशासकीय कामात खंड पडू नये.
 ◾ कोतवालाच्या कामात दवंडी, दप्तराची ने-आण आणि महसूल प्रशासनास सहाय्य यांचा समावेश होतो.

Question : 16

एकाच गावाकरीता तीन पेक्षा जास्त कोतवालाची नेमणूक करण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ तहसीलदार

❷ विभागीय आयुक्त

❸ जिल्हाधिकारी

❹ राज्य सरकार

📝स्पष्टीकरण : सर्वसाधारणपणे एका गावासाठी कमाल 3 कोतवाल नियुक्त करण्याची तरतूद आहे. मात्र तीनपेक्षा जास्त कोतवालांची आवश्यकता असल्यास त्याबाबतचा अधिकार जिल्हाधिकाऱ्यांना आहे. जिल्हाधिकारी जिल्ह्याच्या महसूल प्रशासनाचे प्रमुख असल्याने विशेष परिस्थितीत अतिरिक्त मनुष्यबळाच्या व्यवस्थेबाबत निर्णय घेऊ शकतात.
Key Points :
 ◾ सर्वसाधारण कमाल संख्या : 3 कोतवाल.
 ◾ तीनपेक्षा जास्त कोतवाल नियुक्त करण्याचा अधिकार : जिल्हाधिकारी.
 ◾ जिल्हाधिकारी हा जिल्हा महसूल प्रशासनाचा प्रमुख आहे.

Question : 17

कोतवालास 8 दिवसांची किरकोळ रजा देण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

❶ सरपंच

❷ ग्रामसेवक

❸ पोलीस पाटील

❹ तलाठी

📝स्पष्टीकरण : दिलेल्या प्रश्नानुसार कोतवालास 8 दिवसांची किरकोळ रजा देण्याचा अधिकार तलाठ्यास आहे. तलाठी हा गावपातळीवरील महसूल यंत्रणेतील अधिकारी असल्याने कोतवालाच्या दैनंदिन कामकाजाशी त्याचा जवळचा संबंध असतो.
Key Points :
 ◾ 8 दिवसांची किरकोळ रजा : तलाठी मंजूर करतो.
 ◾ तलाठी आणि कोतवाल यांचा गावपातळीवरील महसूल कामकाजात जवळचा संबंध आहे.
 ◾ तहसीलदार हा तालुका महसूल प्रशासनाचा प्रमुख अधिकारी आहे.

Question : 18

खालीलपैकी कोणते काम कोतवालाचे नाही ?

❶ पोलीस पाटलाच्या अनुपस्थितीत त्याचे कामकाज पाहणे

❷ गावातील चावडी व सजा कार्यालयाची स्वच्छता ठेवणे

❸ पोलीस पाटलाच्या रखवालीत किंवा ताब्यात असलेल्या कैद्यांवर पहारा देणे

❹ वरीलपैकी एकही नाही

📝स्पष्टीकरण : पोलीस पाटलाच्या अनुपस्थितीत त्याचे कामकाज पाहणे हे कोतवालाचे नियमित कर्तव्य नाही. कोतवाल पोलीस पाटलाला विविध बाबतीत सहाय्य करतो; मात्र पोलीस पाटलाच्या पदाची जबाबदारी स्वतः स्वीकारणे हे त्याचे अधिकृत मुख्य कर्तव्य नाही. दुसरीकडे चावडी व सजा कार्यालयाची स्वच्छता आणि कैद्यांवर पहारा यांसारखी कामे त्याच्या पारंपरिक कर्तव्यांमध्ये समाविष्ट आहेत.
Key Points :
 ◾ कोतवालाचे काम नसलेले कार्य : पोलीस पाटलाच्या अनुपस्थितीत त्याचे कामकाज पाहणे.
 ◾ कोतवाल : चावडी व सजा कार्यालयाची स्वच्छता ठेवतो.
 ◾ कोतवाल : पोलीस पाटलाच्या ताब्यातील कैद्यांवर पहारा देतो.

Question : 19

कोतवाल पदासाठी किमान शैक्षणिक पात्रता काय निश्चित करण्यात आलेली आहे ?

❶ इयत्ता दहावी उत्तीर्ण

❷ इयत्ता सातवी उत्तीर्ण

❸ इयत्ता बारावी उत्तीर्ण

❹ इयत्ता चौथी उत्तीर्ण

📝स्पष्टीकरण : कोतवाल पदासाठी किमान शैक्षणिक पात्रता इयत्ता चौथी उत्तीर्ण अशी दिली आहे. कोतवालाच्या कामामध्ये गावपातळीवरील प्रशासकीय सहाय्य, दवंडी देणे, शासकीय दप्तराची ने-आण, महसूल कामात मदत आणि इतर स्थानिक जबाबदाऱ्या असतात.
Key Points :
 ◾ किमान शैक्षणिक पात्रता : इयत्ता चौथी उत्तीर्ण.
 ◾ कोतवालाची नियुक्ती गावपातळीवरील महसूल प्रशासनाशी संबंधित आहे.
 ◾ परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा : कोतवाल = चौथी उत्तीर्ण.

Question : 20

महसूल प्रशासनातील गाव ते तालुका या उतरंडीतील योग्य क्रम कोणता ?

❶ कोतवाल → तलाठी → मंडल अधिकारी → तहसीलदार

❷ तलाठी → कोतवाल → तहसीलदार → मंडल अधिकारी

❸ कोतवाल → मंडल अधिकारी → तलाठी → तहसीलदार

❹ तलाठी → ग्रामसेवक → विस्तार अधिकारी → तहसीलदार

📝स्पष्टीकरण : गावापासून तालुका पातळीपर्यंतच्या महसूल प्रशासनाच्या संदर्भात योग्य क्रम कोतवाल → तलाठी → मंडल अधिकारी → तहसीलदार असा आहे. कोतवाल गावपातळीवर सहाय्य करतो, तलाठी गावपातळीवरील महसूल कामकाज पाहतो, मंडल अधिकारी तलाठ्यांच्या कामावर देखरेख करतो आणि तहसीलदार तालुका महसूल प्रशासनाचा प्रमुख असतो.
Key Points :
 ◾ योग्य क्रम : कोतवाल → तलाठी → मंडल अधिकारी → तहसीलदार.
 ◾ तलाठी : गावपातळीवरील महसूल अधिकारी.
 ◾ मंडल अधिकारी : मंडल स्तरावरील महसूल अधिकारी.
 ◾ तहसीलदार : तालुका महसूल प्रशासनाचा प्रमुख.

Question : 21

कोतवालाच्या नेमणुकीची अंतिम मंजुरी देणारी जिल्हा पातळीवरील महसूल यंत्रणा कोणाच्या अध्यक्षतेखाली असते ?

❶ विभागीय आयुक्त

❷ मुख्य कार्यकारी अधिकारी

❸ जिल्हाधिकारी

❹ जिल्हा पोलीस अधीक्षक

📝स्पष्टीकरण : जिल्हा पातळीवरील महसूल प्रशासनाचे प्रमुख जिल्हाधिकारी असतात. कोतवालाच्या नियुक्तीशी संबंधित जिल्हास्तरीय प्रशासकीय यंत्रणा त्यामुळे जिल्हाधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेखाली कार्य करते. जिल्हाधिकारी हे जिल्ह्यातील महसूल प्रशासनाचे समन्वयक आणि प्रमुख अधिकारी आहेत.
Key Points :
 ◾ जिल्हा महसूल प्रशासनाचे प्रमुख : जिल्हाधिकारी.
 ◾ कोतवाल नियुक्तीशी संबंधित जिल्हास्तरीय यंत्रणा : जिल्हाधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेखाली.
 ◾ जिल्हाधिकारी हे जिल्हा पातळीवरील प्रमुख महसूल अधिकारी आहेत.

Question : 22

कोतवालाच्या विरुद्ध शिस्तभंगाच्या कारवाईबाबत कोणाकडे अपील करता येते ?

❶ जिल्हा परिषद मुख्य कार्यकारी अधिकारी

❷ तलाठी

❸ सरपंच

❹ उपविभागीय अधिकारी

📝स्पष्टीकरण : कोतवालाविरुद्ध करण्यात आलेल्या शिस्तभंगाच्या कारवाईविरोधात उपविभागीय अधिकारी यांच्याकडे अपील करता येते. उपविभागीय अधिकारी हा जिल्हा आणि तालुका प्रशासनाच्या मधील महत्त्वाचा महसूल अधिकारी असून त्याच्या कार्यक्षेत्रात महसूल प्रशासनाशी संबंधित अनेक अपीलीय व पर्यवेक्षणात्मक कामे येतात.
Key Points :
 ◾ शिस्तभंगाच्या कारवाईविरुद्ध अपील : उपविभागीय अधिकारी.
 ◾ उपविभागीय अधिकारी हा महसूल प्रशासनातील महत्त्वाचा अधिकारी आहे.
 ◾ सरपंच आणि ग्रामपंचायत यांचा कोतवालाच्या सेवा अपीलाशी थेट संबंध नाही.

Question : 23

गावातील जन्म-मृत्यूच्या प्राथमिक नोंदीबाबत माहिती तलाठी किंवा संबंधित अधिकाऱ्याला देण्याची जबाबदारी कोणाची असते ?

❶ कोतवाल

❷ आशा सेविका

❸ अंगणवाडी सेविका

❹ वरील सर्व मिळून मदत करतात

📝स्पष्टीकरण : गावातील जन्म-मृत्यूच्या घटनांची प्राथमिक माहिती संबंधित शासकीय यंत्रणेपर्यंत पोहोचविण्यासाठी गावपातळीवरील विविध कर्मचारी मदत करतात. कोतवाल, आशा सेविका आणि अंगणवाडी सेविका यांच्याकडून संबंधित अधिकाऱ्यांना माहिती मिळविण्यात सहकार्य केले जाऊ शकते. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये वरील सर्व मिळून मदत करतात हे योग्य उत्तर आहे.
Key Points :
 ◾ जन्म-मृत्यूच्या घटनांची माहिती देणे हे स्थानिक प्रशासनासाठी महत्त्वाचे आहे.
 ◾ कोतवाल, आशा सेविका आणि अंगणवाडी सेविका प्राथमिक माहिती पोहोचविण्यात मदत करू शकतात.
 ◾ अधिकृत नोंदणीचे काम संबंधित जन्म-मृत्यू नोंदणी यंत्रणेकडे असते.

Question : 24

ब्रिटिश काळात व त्यापूर्वी कोतवाल प्रामुख्याने कोणत्या व्यवस्थेचा भाग होता ?

❶ बारा बलुतेदार पद्धत

❷ रयतवारी पद्धत

❸ महालवारी पद्धत

❹ जहागिरदारी पद्धत

📝स्पष्टीकरण : महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामीण समाजव्यवस्थेत कोतवालाचा संबंध बारा बलुतेदार पद्धतीशी जोडला जातो. बारा बलुतेदार व्यवस्था ही गावाच्या विविध गरजा पूर्ण करणाऱ्या पारंपरिक सेवा देणाऱ्या व्यक्तींची व्यवस्था होती. कोतवालाचे काम गावातील प्रशासकीय, संदेशवहन, पहारा आणि स्थानिक व्यवस्था यांच्याशी संबंधित होते.
Key Points :
 ◾ कोतवालाचा पारंपरिक संबंध : बारा बलुतेदार पद्धत.
 ◾ बारा बलुतेदार व्यवस्था : पारंपरिक ग्रामीण सेवा व्यवस्था.
 ◾ कोतवालाची कामे : पहारा, संदेशवहन व स्थानिक प्रशासनास सहाय्य.

Question : 25

कोतवाल पदावर निवड होण्यासाठी संबंधित उमेदवार त्याच गावचा रहिवासी असणे आवश्यक आहे ? हे विधान -

❶ चूक आहे

❷ बरोबर आहे

📝स्पष्टीकरण : कोतवालाची नियुक्ती गावपातळीवरील प्रशासनाशी थेट संबंधित असल्यामुळे उमेदवार संबंधित गावचा रहिवासी असणे ही महत्त्वाची पात्रता आहे. गावातील भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक व्यक्ती आणि घडामोडींची माहिती असणे कोतवालाच्या कामासाठी उपयुक्त ठरते. त्यामुळे दिलेले विधान बरोबर आहे.
Key Points :
 ◾ कोतवाल पदासाठी : संबंधित गावचा रहिवासी असणे आवश्यक.
 ◾ कोतवालाचे काम गावपातळीवरील प्रशासनाशी संबंधित आहे.
 ◾ स्थानिक माहिती असणे कोतवालाच्या कर्तव्यांसाठी उपयुक्त ठरते.

Question : 26

शासकीय आदेश किंवा ग्रामसभेची सूचना गावकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कोतवाल कशाचा वापर करतो ?

❶ वर्तमानपत्र जाहिरात

❷ रेडिओ प्रसारण

❸ दवंडी (मुनादी)

❹ जाहीरनामा राजपत्र

📝स्पष्टीकरण : गावातील लोकांपर्यंत सरकारी आदेश, सूचना किंवा महत्त्वाची माहिती पोहोचवण्यासाठी कोतवाल पारंपरिकरित्या दवंडी किंवा मुनादी देतो. दवंडी म्हणजे गावात सार्वजनिकपणे घोषणा करून माहिती सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याची पारंपरिक पद्धत. आधुनिक साधने उपलब्ध असली तरी परीक्षेच्या दृष्टीने कोतवालाचे पारंपरिक संदेशवहन साधन दवंडी हे लक्षात ठेवावे.
Key Points :
 ◾ सरकारी सूचना पोहोचविण्याचे पारंपरिक साधन : दवंडी.
 ◾ दवंडीचा दुसरा शब्द : मुनादी.
 ◾ कोतवालाची महत्त्वाची जबाबदारी : गावकऱ्यांपर्यंत सरकारी माहिती पोहोचवणे.

Question : 27

नैसर्गिक आपत्तीमुळे शेतीपिकांचे नुकसान झाल्यास पंचनामा करताना तलाठ्यासोबत कोण उपस्थित राहतो ?

❶ तहसीलदार

❷ गट विकास अधिकारी

❸ कोतवाल

❹ जिल्हाधिकारी

📝स्पष्टीकरण : नैसर्गिक आपत्तीमुळे शेतीपिकांचे नुकसान झाल्यास नुकसानग्रस्त क्षेत्राची पाहणी आणि पंचनामा करण्याच्या प्रक्रियेत तलाठ्यासोबत कोतवाल उपस्थित राहतो. कोतवाल गावातील स्थानिक परिस्थितीची माहिती देऊन तलाठ्याला पंचनामा व संबंधित प्रशासकीय कामात सहाय्य करतो.
Key Points :
 ◾ पीक नुकसान पंचनाम्यात तलाठ्यासोबत : कोतवाल.
 ◾ कोतवालाची भूमिका : तलाठ्यास प्रशासकीय सहाय्य करणे.
 ◾ नैसर्गिक आपत्तीतील पीक नुकसान नोंदणी ही महसूल प्रशासनाशी संबंधित महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

Question : 28

खालीलपैकी कोणते काम कोतवालाच्या कर्तव्यात समाविष्ट नाही ?

❶ 7/12 उताऱ्यावरील फेरफार नोंदी मंजूर करणे

❷ महसूल वसुलीत तलाठ्याला मदत करणे

❸ गावात दवंडी देणे

❹ चावडी व दप्तर सांभाळणे

📝स्पष्टीकरण : 7/12 उताऱ्यावरील फेरफार नोंदी मंजूर करणे हे कोतवालाचे कर्तव्य नाही. फेरफार नोंदीच्या प्रक्रियेत संबंधित महसूल अधिकारी, विशेषतः तलाठी व सक्षम महसूल अधिकारी यांची भूमिका असते. कोतवाल मात्र महसूल वसुलीत तलाठ्यास मदत करणे, दवंडी देणे आणि चावडी व दप्तराच्या व्यवस्थेत सहाय्य करणे अशी कामे करतो.
Key Points :
 ◾ कोतवालाचे काम नसलेले कार्य : 7/12 फेरफार नोंदी मंजूर करणे.
 ◾ कोतवाल : महसूल वसुलीत तलाठ्यास मदत करतो.
 ◾ कोतवाल : दवंडी देतो.
 ◾ कोतवाल : चावडी व दप्तराच्या व्यवस्थेत सहाय्य करतो.

Question : 29

कोतवाल पदासाठी सर्वसाधारण वयोमर्यादा किती असावी लागते ?

❶ 21 ते 38 वर्षे

❷ 18 ते 40 वर्षे

❸ 21 ते 58 वर्षे

❹ 18 ते 36 वर्षे

📝स्पष्टीकरण : कोतवाल पदासाठी सर्वसाधारण वयोमर्यादा 18 ते 40 वर्षे अशी दिली आहे. त्यामुळे उमेदवाराचे वय किमान 18 वर्षे आणि कमाल 40 वर्षे असणे अपेक्षित आहे. परीक्षेत कोतवालाच्या पात्रतेशी संबंधित प्रश्नांमध्ये ही वयोमर्यादा महत्त्वाची आहे.
Key Points :
 ◾ किमान वय : 18 वर्षे.
 ◾ कमाल वय : 40 वर्षे.
 ◾ सर्वसाधारण वयोमर्यादा : 18 ते 40 वर्षे.

Question : 30

कोतवाल पदाचे कामकाज प्रामुख्याने कोणत्या कायद्यानुसार चालते ?

❶ मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, 1955

❷ महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966

❸ महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, 1961

❹ मुंबई पोलिस कायदा, 1951

📝स्पष्टीकरण : कोतवालाचे कामकाज महाराष्ट्रातील महसूल प्रशासनाशी संबंधित असल्यामुळे त्याच्या कार्याशी संबंधित प्रमुख कायदेशीर चौकट महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966 या कायद्याशी जोडली जाते. या संहितेमध्ये महाराष्ट्रातील जमीन महसूल प्रशासन, महसूल अधिकारी आणि महसूल यंत्रणेचे कार्य याबाबत तरतुदी आहेत. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966 हे योग्य उत्तर आहे.
Key Points :
 ◾ संबंधित कायदा : महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966.
 ◾ संहितेचा विषय : जमीन व महसूल प्रशासन.
 ◾ कोतवाल हा गावपातळीवरील महसूल प्रशासनाचा सहाय्यक घटक आहे.

Your Scorecard

Total Questions 0

Solved Question 0

Correct 0

Wrong 0

Final Score :   0 / 0

---

महत्त्वाची सुचना 🔊 या पेजवर दिलेले महाराष्ट्र महसूल प्रशासन : कोतवाल (महसूल सेवक) – सराव प्रश्न विविध संदर्भग्रंथ, इंटरनेट स्रोत आणि मागील परीक्षांच्या आधारे तयार करण्यात आले आहेत . तरीही माहिती संकलन प्रक्रियेत चूक, टायपो किंवा उत्तरात फरक आढळण्याची शक्यता नाकारता येत नाही . जर या प्रश्नसंचामध्ये कोणतीही चूक, अपूर्ण माहिती किंवा चुकीचे उत्तर आढळल्यास कृपया खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा